AnalyseEuthanasie

Langverwacht advies kust het debat over ‘voltooid leven’ wakker

Na tweeënhalf jaar regeren komt dé open zenuw in de regeringscoalitie van Rutte III donderdag weer bloot te liggen. In de kabinetsformatie spraken VVD, D66, CDA en ChristenUnie af dat ze het voorlopig niet meer over ‘voltooid leven’ zouden hebben: het was een te grote potentiële splijtzwam. Donderdag wordt het debat dan toch hervat.

Dag van de wilsverklaring georganiseerd door de NVVE (Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde). NVVE-lid Wiek Heidens spreekt de bezoekers toe.Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Dat gebeurt met de presentatie van het onderzoek van de commissie onder leiding van Els van Wijngaarden van de Universiteit van Humanistiek. Zij moet antwoord geven op de vraag in hoeverre de samenleving behoefte heeft aan de mogelijkheid om een leven te beëindigen als de hoofdpersoon het zelf ‘voltooid’ acht. De commissie moet een licht schijnen op de omvang van die groep en op hun omstandigheden: zijn er in veel gevallen geen andere oplossingen te bedenken?

Maar één ding staat intussen vast: ongeacht de uitkomsten dient D66 binnenkort een wetsvoorstel in dat euthanasie bij voltooid leven mogelijk moet maken. Dat zal de discussie in aanloop naar de verkiezingen van 2021 opnieuw op scherp zetten. Om te beginnen in de coalitie, want vanouds denken liberalen en christelijke politici volstrekt tegengesteld over euthanasie en voltooid leven.

Pil van Drion

Daarmee wordt het debat hervat langs de lijnen die drie decennia geleden werden getrokken toen Huib Drion de knuppel in het hoenderhok gooide. Het gepensioneerde lid van de Hoge Raad stelde in 1991 een middel voor waarmee ouderen zelf een eind aan hun leven zouden kunnen maken. In de wandeling heette dat al snel ‘de pil van Drion’.

Het kwam er niet van. Wel kreeg Nederland in 2002 onder gezag van D66-minister Els Borst een internationaal vooruitstrevende euthanasiewet, maar daarin moet toch nog altijd sprake zijn ondraaglijk en uitzichtloos lijden voordat kan worden overgegaan tot hulp bij levensbeëindiging. Zonder dat aan die criteria is voldaan, is het hulp bij zelfdoding. En daarmee strafbaar.

Uit vrije wil

Het idee van Drion leefde wel voort. In 2010 lanceerde een groep Bekende Nederlanders, onder wie Hedy d’Ancona, Frits Bolkestein, Paul van Vliet, Dick Swaab en Jan Terlouw, het burgerinitiatief Uit vrije wil. Legalisering van stervenshulp aan ouderen die hun leven voltooid achten, is het doel van de nog steeds bestaande club.

Het initiatief bracht de discussie in een stroomversnelling en leidde in 2016 tot het rapport van de commissie-Schnabel. De voormalige directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau, tevens prominent lid van D66, kwam tot een verrassende conclusie: nieuwe wetgeving was niet nodig. ‘In veel gevallen van ‘voltooid leven’ zal sprake zijn van een opeenstapeling van ouderdomsklachten die, samen met verlieservaringen op andere terreinen, tot ondraaglijk en uitzichtloos lijden aanleiding kunnen geven.’

Interview – Waarom deze oudere over de zelfdodingspil beschikt
De zogeheten zelfdodingspil is omstreden, maar onder ouderen is er zeker behoefte aan. Een van hen legt uit waarom hij ze in huis heeft én anderen eraan helpt. ‘Het is een geruststelling.’

Kortom, er was volgens ‘Schnabel’ geen noodzaak de wet aan te passen. De euthanasiewet volstaat. Maar het kabinet-Rutte II van VVD en PvdA dacht daar anders over en kwam alsnog met een brisant standpunt: ouderen die hun leven voltooid achten, moeten wel degelijk hulp kunnen krijgen bij zelfdoding. D66-Kamerlid Pia Dijkstra kondigde prompt een wetsvoorstel aan.

Lastige formatie

Daar bleef het vervolgens bij, omdat D66 in 2017 in een formatie belandde met CDA en ChristenUnie. Beide partijen voerden samen met PVV, SP, SGP en de ouderenbonden juist campagne met het tegenoffensief ‘Waardig ouder worden’: niet euthanasie is de oplossing maar betere ouderenzorg en een offensief tegen eenzaamheid.

Om te voorkomen dat ‘voltooid leven’ de onderhandelingen zou blokkeren, kozen de partijen voor de oud-Hollandse politieke uitweg: een commissie. Dijkstra zou met haar wetsvoorstel wachten op het commissieverslag, dat donderdag het licht ziet. Minister Hugo de Jonge (CDA) van Volksgezondheid laat daar nog een maatschappelijke dialoog met huiskamergesprekken en, in juni, een slotbijeenkomst op volgen.

Nieuwe energie 

Wat Van Wijngaarden ook adviseert: haar rapport zal in hoge bepalen hoe het debat nu verder gaat. Pia Dijkstra zal doorzetten, haar wetsvoorstel indienen en er campagne mee gaan voeren in 2021. Maar hoeveel steun krijgt zij in het parlement? Met het verrassende kabinetsstandpunt leek in 2016 politiek momentum te ontstaan. Dat verdampte echter alweer met de verkiezingsuitslag van 2017, toen met name VVD en PvdA veel zetels inleverden: in Tweede noch Eerste Kamer was in de afgelopen jaren een meerderheid voor wetgeving te vinden.

Het huidige kabinet zal zelf niet met wetgeving komen. Daarvoor is het intrinsiek te verdeeld. Wel komt Van Wijngaarden ruim op tijd om invloed te hebben op de verkiezingsprogramma’s, de campagne en daarna op de formatie van 2021. Al zal dat in hoge mate afhangen van de partijen die daar straks aan tafel zitten.

VIER VOORSTANDERS

Huibert Drion.Beeld Hollandse Hoogte / Taco van der

Huib Drion in 1991: 

‘Het lijkt me aan geen twijfel onderhevig dat veel oude mensen er een grote rust in zouden vinden als zij over een middel konden beschikken om op aanvaardbare wijze uit het leven te stappen op het moment dat hun dat – gezien wat hen daarvan nog te wachten staat – passend voorkomt.’

Els BorstBeeld Novum RegioFoto

Els Borst bij behandeling Euthanasiewet in 2000: 

‘Dit is wat sommigen noemen de wens naar de pil van Drion, maar dan moeten wij daarover eerst met elkaar een maatschappelijk debat voeren. Wij weten allemaal dat je daarvoor eerder vijf á tien jaar voor rekent. Maar als er een maatschappelijk probleem is in deze samenleving, vind ik wel dat de overheid kan zeggen: laten wij daarover dan eens met elkaar beginnen te praten. Volgens mij moeten wij daar nog aan beginnen.’

Pia DijkstraBeeld ANP

Pia Dijkstra tijdens debat over kabinetsstandpunt Rutte II in 2016: 

‘De wens van mensen om zelf te mogen beschikken over een waardig levenseinde zonder de toevlucht te moeten nemen tot onaanvaardbare middelen of methoden, is actueel gebleven.’

Edith Schippers, ex-minister van Volksgezondheid.Beeld anp

Edith Schippers tijdens debat over standpunt Rutte II in 2016: 

‘Het gaat juist om mensen die geen medische grondslag hebben voor hun stervenswens. Het gaat om mensen die, zoals zij zelf stellen, lijden aan het leven. Daardoor komen zij niet in aanmerking voor euthanasie of voor hulp bij zelfdoding zoals bedoeld in de huidige euthanasiewet, de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding. Daardoor kunnen zij geen regie over hun eigen levenseinde krijgen.’

VIER TEGENSTANDERS

Renske Leijten van de SP.Beeld ANP

Renske Leijten namens de SP tijdens debat over standpunt Rutte II in 2016: 

‘Zou het niet wijs zijn eerst nader te onderzoeken waarom mensen lijden aan het leven en welke andere zaken mogelijk zijn dan het bieden van de onomkeerbare oplossing?’

Carla Dik-Faber van de ChristenUnie. Beeld ANP

Carla Dik-Faber, ChristenUnie, tijdens debat over standpunt Rutte II in 2016: 

‘Het is triest te moeten constateren dat veel ouderen het gevoel hebben dat hun leven zinloos is geworden. Dat is geen spontaan idee. Het is een gedachte die opkomt in een samenleving die ouderdom nauwelijks meer waardeert, die ouderenzorg ziet als een kostenpost en waarin er steeds minder tijd is om echt naar elkaar om te zien.’

Kees van der Staaij (SGP)Beeld ANP

Kees Van der Staaij (SGP) tijdens debat over standpunt Rutte II in 2016:

‘Als het leven moeilijk wordt, moeten we mensen, medemensen niet prijsgeven aan de dood, maar met aandacht, liefde en goede zorg nabij zijn; dat noem ik barmhartigheid.’

CDA-Kamerlid Hanke Bruins SlotBeeld ANP

Hanke Bruins Slot (CDA) tijdens debat over standpunt Rutte II in 2016: 

‘Het debat zou daarom niet over de verruiming van de wetgeving moeten gaan, maar over de waardevolle bijdrage die ouderen aan de samenleving leveren en over het feit dat ouderen er nog steeds toe doen en een waardevolle plek in de samenleving verdienen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden