Langste lijn

Langs de Lijn beleeft morgen zijn tienduizendste uitzending. Programmamakers vertellen over hoogtepunten van het sportprogramma dat sinds de jaren zestig nauwelijks is veranderd. Wat zeker hetzelfde blijft: de tune.

'Ik pak hierna wel even Man U, oké?' Toine van Peperstraten kijkt Tom van 't Hek aan. Die knikt. Op de achtergrond luidt verslaggever Frank Wielaard het rustsignaal bij FC Twente - Feyenoord in. Dan zet Van Peperstraten zijn microfoon aan en meldt dat Manchester United op een 2-0 voorsprong staat tegen Wolverhampton. Van 't Hek: 'En wij gaan weer naar Utrecht tegen Groningen, 1-1 inmiddels, Richard.' Uit de regiekamer roept iemand: 'Manchester 3-0!'


Het zijn vijftien seconden uit de 9.992ste uitzending van Langs de Lijn. Hectisch als altijd, op honderd plekken tegelijk en vluchtig, soms zelfs te vluchtig voor de scherpe presentatoren. Het radioprogramma doet al sinds 1 januari 1967 verslag van sport uit binnen- en buitenland, van waterpolo tot wielrennen. Het format is in al die tijd nooit wezenlijk veranderd. Eredivisievoetbal vormt traditiegetrouw de hoofdmoot, zo ook op deze zondagmiddag, een week voor de tienduizendste uitzending, morgen.


De presentatoren Van Peperstraten en Van 't Hek, sinds 2009 het vaste duo, schakelen continu tussen verslaggevers ter plaatse in Enschede, Eindhoven en Utrecht. 'Wij zijn het cement', zegt Van 't Hek. De 53-jarige oud-bondscoach van het Nederlands vrouwenhockeyteam kijkt ontspannen naar de twee flatscreens in de studio. Zelfs als niemand luistert geeft hij commentaar. Ook op het commentaar zelf. 'Geen trap, maar een poging om te raken', herhaalt hij verslaggever Richard van der Made. 'Interessant, thuis noemen wij dat gewoon een trap.'


De flitsen van wedstrijden worden afgewisseld met het laatste nieuws, interviews en muziek, liefst soepele plaatjes, toegankelijk voor jong en oud. Van Peperstraten is daarover vandaag niet erg te spreken. 'Mag het iets meer up-tempo?', vraagt hij tijdens de nieuwe single van Racoon. 'Geen slaapmuziekjes meer.' Het programma begint altijd met een knaller, 'om erin te komen', vandaag was dat Driver's Seat van Sniff 'n' the Tears. Ná de openingstune natuurlijk, het funky Chump Change van Quincy Jones.


Het vaste recept van Langs de Lijn ontstond in 1968 toevalligerwijs toen chef Kees Buurman tijdens de Olympische Spelen zelf achter de knoppen ging zitten, omdat de technicus van dienst ziek was. Buurman liet de verslaggevers in Mexico omstebeurt aan het woord en om stoom af te blazen zette hij een plaatje op. De luchtige combinatie van informatie en entertainment sloeg aan. Het programma groeide uit tot een instituut. In de gloriejaren zaten ruim een miljoen Nederlanders op zondag bij de radio. Nu trekt Langs de Lijn op goede dagen de helft van dat aantal luisteraars. De presentatoren deert het niet. Van 't Hek: 'We hebben concurrentie van de snelle media, zoals internet en tv. Maar nu de spanning in de competitie toeneemt, zie je toch dat we ongekend populair zijn.'


Het grootste bewijs voor die bewering was de ontknoping van de Eredivisie in 2007. Op zondag 29 april konden drie clubs kampioen van Nederland worden: Ajax, AZ en PSV. Een recordaantal van drie miljoen Nederlanders stemde af op Radio 1 voor een onvergetelijke voetbalmiddag. 'Wie het laatste nieuws van alle velden wil meekrijgen en tegelijkertijd de sfeer in de stadions wil proeven, kan nog steeds nergens anders terecht', zegt Van Peperstraten. 'Je doet het voor de mensen die op zo'n dag onderweg zijn van en naar de sportvelden', vult Van 't Hek aan. 'Dat zijn veel Nederlanders en ze willen allemaal maar één ding horen: hoeveel het bij hun club staat.'


Wie de hele dag naar Langs de Lijn luistert, zal tot vervelens toe de tussenstanden horen. Dat kan niet anders. 'We hebben in eerste instantie een informatieve functie', zegt Van 't Hek, pen in de mond en één oog op de schermen, 'we willen leuk zijn, maar ook weer niet te.' Is dat dan het punt waarop het programma werkelijk verschilt van vroeger?


In de jaren zeventig grapte het legendarische duo Koos Postema en Willem Ruis zich door de uitzending heen. Verslaggever Theo Koomen stond bekend om zijn halve waarheden. Wieleretappes werden destijds nog nauwelijks uitgezonden op televisie en zodoende kon hij weelderige landschappen beschrijven terwijl de renners door een industriegebied reden. Als hij om woorden verlegen zat, redde hij zich eruit met een oncontroleerbaar excuus: 'We gaan nu een tunnel in en daarom terug naar de studio in Hilversum.'


Van 't Hek, al twaalf jaar in dienst bij Langs de Lijn, erkent dat de aanpak zakelijker is geworden. 'Dertig jaar geleden kon je hier rustig een fles wijn ploppen. Het hele tijdsbeeld is nu anders. De sport is vercommercialiseerd, de belangen zijn veel groter, ook bij ons. Elk foutje wordt enorm uitvergroot. Er zijn andere grenzen aan de losheid, meer...' Hij onderbreekt zichzelf. Er is gescoord door Heerenveen tegen PSV. De armen gaan in de lucht van opwinding. Van 't Hek richt zich tot Van Peperstraten: 'Ga jij even een doelpuntje halen bij Andy in Eindhoven?'


Ook voormalig Langs de Lijn-coryfeeën menen dat het format nooit veranderd is, maar de sfeer wel. 'De opzet is hetzelfde gebleven, maar vroeger werd er meer gelachen', zegt Herman van der Velden, die van 1976 tot 2006 de muziek verzorgde. De chaos in de studio werd versterkt door fanatieke luisteraars die langs kwamen. Van der Velden: 'Dat was geen enkel probleem. Er ging geen uitzending voorbij zonder gasten. Die vonden het zo'n sensationeel programma dat ze met eigen ogen wilden zien hoe het in zijn werk ging.'


Tegenwoordig zijn de NOS-studios hermetisch afgesloten. Voor de jubileumuitzending zondag wordt een uitzondering gemaakt. De extra lange aflevering met oud-commentatoren en presentatoren wordt opgenomen in het Instituut voor Beeld en Geluid, naast het Media Park in Hilversum, en iedereen is welkom.


Koos Postema was naar eigen zeggen meer een liefhebber dan een professionele sportverslaggever. 'Dat veroorzaakte een jongensachtige sfeer.' Chef Kees Buurman belde Postema en Ruis dan wel eens op: 'Heren, kan het wat minder?' Postema: 'Maar zo gauw hij de telefoon neerlegde lachte hij zich rot!'


Postema en de inmiddels overleden Willem Ruis waren inderdaad niet vies van de fles wijn die Van 't Hek noemt. Het laatste uur Langs de Lijn was 'administratie'. De uitslagen van de hoofdklasse van de amateursporten - dus ook korfbal en tafeltennis - moesten voorgelezen worden, zaken die later door Teletekst en internet werden overgenomen. Naarmate het laatste uur vorderde, werd de sfeer steeds joliger. En zo kon het gebeuren dat Postema bij het voorlezen van de uitslag van een windsurfwedstrijd de slappe lach kreeg om zijn eigen dubbele tong.


In de tijd van Postema, die van 1977 tot 1989 bij Langs de Lijn werkte, was het wellicht chaotischer in de studio, maar dat was niet alleen te wijten aan de losse presentatie. Alle negen wedstrijden werden toen nog tegelijkertijd om half drie gespeeld. 'Vanwege de commerciële belangen is dat later verspreid over het weekend', aldus Postema. 'Het was toentertijd zo hectisch dat de technicus op de schuiven plakkertjes deed met de namen van de verslaggevers.'


Dat hoeft tegenwoordig niet meer. In de studio is het rustig. Geen plakkertjes of al te flauwe grappen. Wel twee mannen in overhemd die genieten van het spel. 'De sport is nog altijd leidend', zegt Van 't Hek. 'Er wordt gewoon om half drie afgetrapt.'


Frits 'null - null' van Turenhout

Het vaste patroon van Langs de Lijn werd voor het publiek zo'n feest der herkenning dat zelfs de man die de uitslagen en de toto voorlas kon uitgroeien tot een legende. De jonge lezer kan zich er waarschijnlijk weinig bij voor stellen, maar Frits van Turenhout was razend populair door de manier waarop hij de brilstand voordroeg: null - null. 'Een fenomeen', volgens Koos Postema. 'Hij liep een minuut van tevoren de studio in, deed de uitslagen, stond op, zei 'goedemiddag' en vertrok weer.'

In alle sportkantines van Nederland zinderde het van de spanning als Van Turenhout een paar minuten voor half vijf voor de microfoon ging zitten. Met ingevulde totoformuliertjes in de aanslag luisterden mensen naar de karakteristieke stem. Mocht er geen doelpuntloos gelijkspel zich hebben voorgedaan die middag, dan bood Van Turenhout alsnog uitkomst. 'Vandaag helaas geen null - null.'

Muzieksamensteller Herman van der Velden herinnert zich hoe mensen in het hele land hem nadeden. Zo was zelfs een zouteloos gelijkspel een feestje.

Van Turenhout verdacht Radio Veronica van plagiaat. Het piratenstation zou zijn uitslagen overnemen, zonder bronvermelding, terwijl er vier redacteuren de hele dag alle velden afbelden voor de scores. Van Turenhout nam de proef op de som. Hij las met opzet een verkeerde uitslag voor van DOS tegen DWS, 3-2 in plaats van 3-1. Enkele minuten later was het bewijs geleverd. Radio Veronica had 3-2 gemeld.

Tot zijn pensionering in 1978 werkte Van Turenhout als studiochef. Daarnaast trad hij onder de naam Fred Starewood op als zanger bij het Klaas van Beek dansorkest, Gerard van Krevelen Orkest en het Orkest Zonder Naam.

Het mysterie Chump Change


'Als de eerste drie noten van Chump Change klinken weet heel Nederland: Langs de Lijn.' Muzieksamensteller Herman van der Velden (69), die naar eigen zeggen meewerkte aan zo'n zevenduizend van de tienduizend uitzendingen, heeft het nummer, dat geschreven is door Bill Cosby en Quincy Jones, niet zelf uitgekozen. Dat was Roel Rengers, onder wiens leiding de eerste uitzending van Langs de Lijn was.


'Het swingt gewoon de kamer in', zegt Koos Postema. Hij herinnert zich hoe het nummer opgerekt werd aan het eind van de uitzending als er niks nieuws meer te melden was. 'Willem Ruis en ik zaten dan al in de auto naar huis en dan liep die tune nog.'


Over de geschiedenis van de tune bestaat onenigheid. De NOS dacht dat Chump Change al vanaf de eerste uitzending in 1967 de vaste tune was. Jelle Boonstra, van het Genootschap Radiojingles en -tunes, wees de omroep erop dat de song is geschreven in 1972. In dat jaar werd het nummer gebruikt als tune voor The New Bill Cosby Show en ook voor de CBS-quiz Now you see it. In 1973 stond Chump Change op het album You've Got It Bad, Girl van Quincy Jones. In 1974 was de plaat voor het eerst te horen bij de opening van Langs de Lijn. Het jaar daarvoor werd hij al gebruikt bij Radio Noordzee, als onderdeel van AD Sport & Sportwereld.


Voor 1974 gebruikte Langs de Lijn geen vaste tunes, volgens Boonstra. 'Tunes werden toen nog gezien als iets van de piratenzenders en daarmee te ordinair voor de publieke omroep.'


Over een ding is iedereen het wel eens: Chump Change moet blijven. Van der Velden: 'Als iets goed is, moet je daar niet aan zitten.'


De ontknoping in 2007: 'Radio in volle glorie'

Op zondag 29 april 2007, de laatste speelronde van de Eredivisie, konden drie clubs kampioen worden: Ajax, AZ en PSV. AZ had de beste kansen. De club uit Alkmaar hoefde slechts één punt te halen tegen Excelsior. Ajax speelde tegen Willem II en PSV moest het opnemen Vitesse en leek kansloos. Het team onder leiding van Ronald Koeman moest hopen op een doelpuntenregen.

Het zou een knotsgekke middag worden. Bij de aftrap om half drie was AZ de nummer 1, om vijf over half drie was PSV op papier kampioen, om tien voor drie stond Ajax bovenaan de ranglijst. PSV won uiteindelijk op doelsaldo. Ajax en AZ hadden rond vier uur beide maar één doelpunt nodig om kampioen te worden. Terwijl het draaiboek voor het kampioensfeest al klaar lag in Alkmaar, verloor AZ met 3-2, won Ajax in Tilburg met 0-2 en verpletterde PSV Vitesse met 5-1.

Een recordaantal van drie miljoen mensen volgde de wedstrijden op Radio 1 in de stadions, thuis, op de pleinen en in de sportkantines. Andy Houtkamp, die dag verslaggever bij Willem II - Ajax, spreekt van 'de mooiste dag van mijn carrière'. Vijf meter naast hem zat het voltallige Ajaxbestuur. Houtkamp: 'Blijkbaar vonden ze het ongepast om als bestuurders met een radiootje aan het oor te zitten, dus vroegen ze constant aan mij hoeveel het bij de andere clubs stond.' Dat vragen was eigenlijk overbodig. 'Het leek wel of het hele stadion naar de radio luisterde', zegt Houtkamp. 'Zodra er gescoord werd bij de andere wedstrijden zag je iedereen elkaar aanstoten en begon het hele publiek te juichen.'

Volgens Tom van 't Hek, destijds presentator samen met Govert van Brakel, was het een unieke samenloop van omstandigheden. 'Het hele land praatte er al een week over. De wedstrijden namen telkens een bizarre wending, er was om de tien minuten een nieuwe kampioen. Achteraf sprak iedereen mij erop aan. Het was radio in volle glorie.'

Andy Houtkamp stelt nog steeds wel eens een quizvraag over de bewuste wedstrijd, om aan te tonen hoe het kan verkeren in het voetbal. 'In de 88ste minuut kreeg Ajax een vrije trap net buiten het strafschopgebied, zo goed als een penalty. Als er gescoord werd was Ajax kampioen. Perez wilde hem nemen, maar iemand anders eiste hem op en schoot de bal keihard in de muur. Het zou zijn laatste balcontact bij Ajax zijn.' Wie het was? Het antwoord: Spanjaard Roger.


'Het zou leuk zijn als het dit jaar weer zo spannend wordt', zegt Houtkamp. 'Maar het wordt nooit meer zoals toen. Het is net als in de liefde. Je eerste vriendinnetje is je mooiste.'


BERGKAMP!!! OOOOHH!!

Tijdens de kwartfinale van het WK 1998, Nederland - Argentinië, verzorgde Jack van Gelder het commentaar op Radio 1. Hij sprak de volgende legendarische woorden: 'Nederland gaat in de halve finale komen. Ik heb opeens zo'n gevoel dat we in de halve finale gaan komen. Met het balbezit voor Frank de Boer. Speelt de bal, heel goed, naar Dennis Bergkamp. Dennis Bergkamp neemt de bal aan. Dennis Bergkamp! Dennis Bergkamp, Dennis Bergkamp, DENNIS BERGKAMP, DENNIS BERGKAMP!! Oooooohh! Frank de Boer speelt de bal naar Dennis Bergkamp, die neemt de bal feilloos aan en die schiet de bal erin! We spelen officieel nog twintig seconden! Dennis Bergkamp, 2-1!

Het gevaar-Langs de Lijn


Langs de Lijn was halverwege de jaren zeventig zo populair dat de KNVB zich bedreigd voelde door het radioprogramma. De voetbalbond was bang dat het publiek weg zou blijven uit de stadions, omdat ze alles thuis konden volgen op de radio. De KNVB verbood Langs de Lijn daarom tijdens de eerste helft flitsen van de wedstrijden uit te zenden. En flitsen mochten niet langer dan negentig seconden duren. Het geschil over uitzendrechten moest bij de rechter beslecht worden. Langs de Lijn won.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.