Langs simpele steen en mausoleum

De bloemen en kransen op het nog verse graf zijn bedekt met rijp en poedersneeuw. Aan het hoofdeinde staat een eenvoudig bordje:


Harry Mulisch


Wijk: Zocher Links


Grafnummer: N-1-0391


Schuin ertegenover ligt Mulisch' vriend Hans van Mierlo. 'Beiden hebben nog geen grafsteen, dat kan soms maanden duren', zegt Marcel Bergen. 'Een steenhouwer heeft tijd nodig om de steen te leveren.'


Samen met zijn echtgenote Irma Clement schreef Bergen een wandelboek over Zorgvlied, de bekendste begraafplaats van Nederland. Meer dan driehonderd bekende Nederlanders hebben hier hun laatste rustplaats gevonden. Maar dat je bekend moet zijn om hier te liggen, is een misvatting, zeggen de auteurs. 'Je hoeft niet beroemd te zijn voor een graf op Zorgvlied, het is hier niet duurder dan elders en de begraafplaats is ook nog lang niet vol, zoals veel mensen denken.'


Ze laten de bijzonderste plekken zien. De wandeling voert langs de bescheiden steen van Frans Halsema, langs de megalomane engel - met flesje Grand Marnier in haar mouw - op het graf van Herman Brood, langs het familiegraf van directeuren Herman en Diana van Circus Renz, die in 1996 door een koolmonoxidevergiftiging om het leven kwamen, langs Annie M. G. Schmidt, Ischa Meijer, Ramses Shaffy, Joop Doderer en schrijver-journalist Adriaan Venema, die zichzelf in 1993 het leven benam. Tegenover het graf van Frans Halsema staat de paarse doodshoofdcapsule van kunstenaar Peter Giele, die met toestemming van zijn weduwe kan worden geopend om zelf te ervaren hoe het is om in een graf te liggen.


Dertien objecten zijn in 2008 op de lijst van beschermde rijksmonumenten opgenomen, waaronder de smeedijzeren toegangshekken, de voormalige doodgraversvilla en enkele graven. Een daarvan is het neo-klassieke mauso- leum dat circusdirecteur Oscar Carré - oprichter van het gelijknamige theater aan de Amstel - liet bouwen voor zijn verongelukte echtgenote Amalia. Toen later nog twee echtgenotes overleden en er voor hemzelf geen plaats meer was, werd er een verdieping bijgebouwd. Inmiddels staan er twaalf kisten, waarvan ongeveer de helft met huisdieren en doodgeboren kinderen is gevuld. Het mausoleum raakt in verval door de 100 jaar oude iep die zijn wortels onder het fundament heeft gewoeld. De auteurs hebben een comité opgericht voor de restauratie van Carrés laatste rustplaats.


Zorgvlied bestaat 140 jaar. De doden-akker is ruim 16 hectare groot en telt 60 kilometer wandelpad door zes zones, met allemaal een eigen architectonische stijl en regels voor hoe een graf eruit mag zien. Er liggen ongeveer 17 duizend graven en er komen jaarlijks meer cryptes bij dan er worden geruimd, zegt gastvrouw Dedie Sluitman. Omdat er in 2016 een tekort aan plaatsen dreigt, wordt aan de westzijde 't Lalibellum aangelegd, een groot mausoleum met grafkelders die samen plaats bieden aan 2.270 kisten, dat in het voorjaar van 2011 in gebruik wordt genomen. Bezoekers kunnen er niet in, maar in de traptreden zullen de namen van de doden worden opgelicht, en komt de mogelijkheid om een filmpje van overledenen te projecteren.


Aan de zuidwestzijde, wordt in 2011 begonnen met de bouw van het Crematorion, een vrijstaand gebouw in de vorm van een grote wigwam met daarin een crematieoven en een ruimte voor een afscheid in de openlucht.


De wandeling, die in totaal vier uur duurt, voert langs vijf gedenkplaatsen, zoals het vader-, het moedermonument en het sterretjesveld, waar prematuur geboren overleden kinderen worden herdacht. In de witte berk naast Mulisch' graf hangt een heksenbezem waarin een eekhoorn zijn nest heeft gebouwd. Op Zorgvlied staan 2.400 bomen in 195 soorten. De begraafplaats maakt deel uit van het ecolint, de groene zone die het Nieuwe Diep en de Nieuwe Meer verbindt. Er wonen egels, eekhoorns, wilde kippen, een familie bunzingen, fazanten en een pauw.


'Verleden jaar zat aan de wetering rond de begraafplaats een ijsvogel te broeden', zegt tuinman Ad van Ketel. 'En we hebben van takken en compost een broedhoop gemaakt voor de ringslang die hier is gesignaleerd.' Kerststukjes houdt hij nauwlettend in de gaten ('Die vliegen geregeld in de fik'). De tuinman - op de begraafplaats werken twintig mensen - blaast met luid geraas de Fluwelen Hoofdlaan sneeuwvrij. Aan deze laan ligt de plek die voor medewerkers van Zorgvlied is gereserveerd.


Het boek Wandelen over Zorgvlied neemt de lezer mee terug in de tijd. In het voorwoord vergelijkt directeur Arpad Nesvadba de begraafplaats met een 'chique, oude Amsterdamse dame - ze is gezellig en een tikkeltje eigenzinnig, ze heeft een krachtige uitstraling en oog voor schoonheid'.


In de witte kantoorvilla bij de ingang legt hij uit waarom er zoveel bekende Nederlanders op 'zijn ' begraafplaats liggen. 'Vroeger werden doden met koetsen, boten en trekschuiten begraven. Zorgvlied ligt dicht bij het centrum van Amsterdam en is makkelijk over het water te bereiken.'


Alles kan hier, benadrukt hij, 'maar niet op elke plek'. Per deelterrein heeft hij regels opgesteld voor wat wel en niet kan, om het oude te respecteren en het nieuwe te stimuleren. Zelf zou de directeur hier wel willen liggen, ware het niet dat voor hem in het familiegraf in Deventer een plek is gereserveerd. 'Bovendien wil ik gecremeerd worden', zegt hij nuchter. 'Of gevriesdroogd.' Lachend. 'Net als de Cup-a-Soup.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden