LANGS DRECHTE LIJNEN VDGEEST

Dit zinnetje heb ik altijd onthouden. Het komt uit het verhaal 'Vleugels voor een rat' uit de gelijknamige bundel van A....

KEES FENS

Dat aan het ultieme moment de harmonie wordt toegedacht, kan tekenend zijn. Er is uitval van verschillende faculteiten, die alles tegenstrijdig houden, voor nodig. Is evenwicht zo uitzonderlijk? Wat gebeurt er dan op die harmonie-momenten die ook in de gewone tijd plaats hebben? Wanneer ineens binnen is als buiten. 'Ineens' - de toestand ontstaat plotseling en is ook snel weer voorbij, want het conflict lijkt het basiselement van onze belevingen. En zo wordt de harmonie toch de beleving van een ultiem moment.

Harmonie kan nooit ontstaan zonder een hang naar evenwicht, naar opheffing van de verschillen tussen binnen en buiten. 'Domweg gelukkig in de Dapperstraat' is ook een plotselinge vervulling van een verlangen. En dat op een zeer onverwachte plaats. Misschien dat ik juist uit hang naar harmonie die ogenblikken dat ik een volkomen evenwicht tussen een tekst en mijn lezing of beleving ervan onderga, als een geluksmoment ervaar. Tussen de tekst en mij lijkt even geen verschil. Wij passen of vinden elkaar. Er is even geen verschil tussen de lezer en het gelezene. Wij zijn geneigd teksten die dat uitwerken zeer hoog te waarderen. (Al kan bij een volgende lezing het evenwicht volslagen zoek zijn; wat is veranderd? Of is de harmonie tot een te grote illusie uitgegroeid? Bij muziek, die misschien van alle kunsten zich het meest in de herinnering vergroot, blijkt de harmonie van eens vaak onherhaalbaar.)

De harmonie behoeft geen evenwichtige componenten. Als ik mij de gedichten in herinnering roep die dat geluksmoment van gelijkheid opleverden, betreft het vaak teksten van een allerminst eenstemmig karakter, geen wat men noemt klassieke poëzie of klassiek proza. De herkenning van elkaars gelijke disharmonie levert harmonie op, een dubbele geaardheid van onevenwichtigheid brengt evenwicht voort. Orde uit een tweevoudige disorde. (Natuurlijk heeft zo'n tekst zijn eigen orde, maar daar heb ik het nu niet over.)

Is evenwicht en daarmee rust en stilte ons diepste verlangen? En is er dus een behoefte aan evenwicht oproepende krachten, met name in de kunst, want de natuur is verre van harmonieus? Harmonie roept dan evenwicht en zo onderlinge harmonie en verbondenheid op. Onlangs stond ik voor de Villa Barbaro, door Palladio gebouwd in het noorditaliaanse Maser, niet ver van Treviso. Het twee etages tellende hoofdgebouw is met zijn zuilen, vlakverdeling en tympaan volmaakt klassiek. De wat ik maar noem zijvleugels zijn, alweer volmaakt, symmetrisch en op zich weer volkomen evenwichtig in de luchtigheid van elkaar opvolgende bogen, galerijen die het gebouw haast doorzichtig maken, een zomerhuis.

Een kaarsrechte weg, geflankeerd door kaarsrechte gazons, loopt van het hek naar het hoofdgebouw, vanwaaruit men die voorwereld rechtstreeks kan betreden, van het evenwicht van het huis het evenwicht van het buitengoed in. De natuur hield zich stil, om het evenwicht niet te verstoren. In een beschrijving van de ligging van deze Villa las ik: 'Kaum eine der Villen Palladios ist so einfühlsam in die Kulturlandschaft Venetiens eingebettet worden wie die Villa Barbaro. Dieser ideale Standort liegt an einem sanft ansteigende Hügel, dem eine Quelle entspringt. Weit öffnet sich von hier der Blick über die nahen Ländereien.'

Dat is pas evenwicht en de volmaaktheid ervan wordt door die bron, die bewegende natuur, geaccentueerd. Ik keek om mij heen en gaf de schrijver gelijk. Natuur en huis hadden elkaar gevonden in een gelijke hang naar evenwicht. Harmonie was het zichtbare resultaat. En, later, in het huis, ontdekte ik dat het binnen eender was als buiten. Dat was vrede. En ineens voelde ik mijzelf 'einfühlsam eingebettet'. Mijn eigen hang naar evenwicht werd opgewekt. En ik kwam in een zeer harmonieuze relatie met gebouw en omgeving. En werd stil. Twee evenwichten hielden elkaar in balans. En zelfs lopen werd als een ordeverstoring ervaren.

Geen wonder, dacht ik, dat de achttiende eeuw, die de beschaafdste van onze geschiedenis heet, waarmee waarschijnlijk 'de evenwichtigste' is bedoeld (en zo wordt beschaving harmonie) zich op de huizen van Palladio inspireerde, sommige zelfs gewoon nabouwde. En ik dacht er ook even aan, dat, terwijl Palladio en anderen daar in noordItalië de geesten tot rust brachten in de balans van hun huizen, in het Zuiden de barok nog woedde of nawoedde, in een der schitterendste pogingen uit de cultuur geest en zinnen op een mateloze manier met elkaar in harmonie te brengen. Want deze huizen lijken de zinnen, in elk geval het vlees te ontkennen. Men leeft er voor de geest. En hoort uit de verte al de muziek van Vivaldi.

Natuurlijk duurde ook het geluk van deze harmonie maar even. De huizen hebben zich als kostbaarheden bijna verscholen - en om dat verschuilen ging het de oorspronkelijke eigenaars natuurlijk ook, ver van de stad wilden ze zijn - en buiten de ruimte waar ze zich terugtrokken, gaat alles gewoon door, in disharmonie en luidruchtigheid en met een voortdurend conflict tussen binnen en buiten. Want alles lijkt op tegenstellingen gericht en de disharmonie, bijvoorbeeld die tussen geest en zinnen, hebben we welhaast overgeërfd. Misschien zijn wij de laatste erfgenamen.

Dit lijkt het mooiste ideaal. In een beschouwing over Goethe las ik over de 'harmonie tussen plicht en neiging.' En dat is ook de harmonie tussen wetten en natuur. De plicht en mijn zin herkennen zich in elkaar; ze blijken bijna aan elkaar gelijk. Daar is de harmonie en dat betekent vrijheid, maar misschien vooral: volledigheid. Al is het maar even. In die ogenblikken die voor mijn part een ultiem karakter hebben.

Die zuivere evenwichtige geesten in de Villa Barbaro verrieden zich toch. Zalen, kamers en de hal zijn alle druk gedecoreerd, speelsheid ontbreekt niet - men hield van het oogbedrog - maar vooral de zinnelijkheid lijkt in weldadige gestalten te triomferen. Langs de rechte lijnen van de geest. Midden in de redelijkheid. En misschien is dat wel de volmaaktste harmonie. En dus het enige ideaal. Uitbundig. Transparant. Aangenaam.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden