Langs de as van het Siciliaanse kwaad

Met de antimaffia op pad. Dat kan op Sicilië: je komt op plekken waar aanslagen zijn gepleegd en slaapt met een zuiver geweten in maffiavrije hotels.

Het heuvellandschap tussen Palermo en Corleone is op alle fronten schuldig, maar je ziet er niets van. Stroken wilde bloemen scheiden de olijfgaarden van fatsoenlijke weilandjes, de citrusbloesem geurt zacht en in de dorpen langs de weg is het altijd wasdag. De streek heeft een onnadrukkelijke charme en een stilte die zwaarder wordt naarmate de zon hoger klimt. Op het heetst van de dag sluiten huismoeders de raamluiken en zoeken honden de schaduw op.


Dit landschap, vertelt Stefano Tringali, mag een van de mooiste zijn op Sicilië, het mag een geschiedenis hebben die eeuwen teruggaat, wat we hier werkelijk zien, is een aaneenschakeling van crime scenes. Kijk, daar werden complotten gesmeed, en ginds werden moordplannen beraamd. Stefano's verhalen gaan over een eindeloze reeks afrekeningen en bloedbaden van niet eens zo lang geleden. De reis van Palermo naar Corleone is een reis langs 'maffiopolis', langs de Siciliaanse as van het kwaad. Door die groene kloof achter het Bourbonse jachtslot loopt weliswaar een argeloze beek, zegt Stefano, er was op het hele eiland geen betere plek om lijken te dumpen.


'Bandietenland' waarschuwden de reisgidsen dertig jaar geleden al. De eigenaresse van onze deftige B&B in Palermo heeft zo haar eigen opvattingen. 'Corleone?! Daar is niets te beleven!' Maar zij kent Stefano Tringali niet. 'De maffia heeft nog altijd een stevige greep op de regio en de hele bevolking lijdt eronder', zegt hij. 'Wij willen laten zien dat niet alle Sicilianen maffiosi zijn, ook in Corleone niet.'


Stefano (36) werkt voor Addiopizzo (Adieu pizzo), een burgerbeweging die zich verzet tegen het nog altijd machtige bolwerk van de Cosa Nostra, de Siciliaanse afdeling van de maffia. De oorsprong van Addiopizzo ligt bij zeven jonge Sicilianen die in 2004 droomden van een eigen café in Palermo. Maar wat doen we als de maffia pizzo van ons eist, vroeg er eentje. Pizzo: het 'beschermingsgeld' dat driekwart van de middenstanders en bedrijven betaalt aan de Cosa Nostra. 'Pure afpersing. Daar hadden wij geen zin in', zegt Stefano. Het clubje besloot in actie te komen. In het holst van de nacht plakte het stickers in de stad, eenvoudige zwarte letters met een rouwrand erom: een volk dat pizzo betaalt, is een volk zonder waardigheid. Het groepje bleek een diep sentiment te hebben aangeboord.


Met Stefano Tringali als gids wordt de trip naar Corleone dus zeker geen vals-romantische tocht naar de bakermat van The Godfather of de ambtsbroeders van The Soprano's. Filmtoeristen kunnen zich beter laten fotograferen voor het wat megalomane Teatro Massimo in Palermo. Op de trappen ervan werd een moordpoging gedaan op filmheld/maffiabaas Michael Corleone (Al Pacino) in The Godfather III. In het dórp Corleone hebben ze niets te zoeken. Het is geen plek vol gewapende schaapherders en ondoorgrondelijke capi (kopstukken) die met het ophalen van één wenkbrauw een bloedbad kunnen aanrichten. Op het doodgewone plein van Corleone draagt de doodgewone pizzeria de naam Excelsior. De gelateria heet Sweet Temptation. Slechts een bar in een achterafstraatje heeft een filmposter opgehangen van Michael Corleone. Hij is nagenoeg weggebleekt in de zon.


De rondleiding begint in het centrale park bij een witte buste op een pilaar. Bernardino Verro (1866-1915) was een Siciliaanse syndicalist die het aanvankelijk aanlegde met de maffia, vertelt Stefano. Later werd hij hun gezworen vijand. 'Het kostte Verro, burgemeester van Corleone, het leven, honderd jaar geleden al.' Hij wil maar zeggen: Addiopizzo is de eerste niet. Lopen de activisten zelf geen gevaar? 'Niet echt', zegt Stefano, pizzogeld is in feite peanuts voor de maffiosi. 'Ze halen naar schatting 350 miljoen euro aan pizzo op, niet meer dan 2,7 procent van hun omzet.'


Addiopizzo heeft bovendien zo veel publicitair succes dat de maffia zich koest houdt tegenover aangesloten ondernemers. Indertijd kreeg de gewaagde plakactie onverwacht veel bijval.


'Een groot aantal winkeliers weigerde nog langer pizzo te betalen. In 2006 besloten we een officiële organisatie op te richten om hen te steunen. De actie werd uitgebreid met kritisch winkelen - inkopen in maffiavrije winkels.' Inmiddels is er een lijst met achthonderd 'pizzovrije' bedrijven. Er zijn bakkers bij en slagers, autobedrijven en reisbureaus, restaurants en clubs, modewinkels en technische bedrijven, voedselproducenten en dienstverleners, een doorsnee van de commerciële bedrijvigheid. Toeristen kunnen dankzij Addiopizzotravel met een schoon geweten in slaap vallen in maffiavrije hotels of een excursie boeken als de onze.


De oude mannen van Corleone dutten weg op de bankjes van het dorpsplein. Hun echtgenotes kijken ons steels na vanachter het wasgoed op hun balkons - toeristen zijn schaars hier. Er is tenslotte weinig opmerkelijks in het dorp, tenzij je de verhalen kent. Het is niet voor de architectuur dat we halt houden bij een vervallen gebouw met Romaanse trekken: 'In dit voormalige Ospedale dei Bianchi doodde een gecorrumpeerde arts een kind van 12 jaar dat getuige was geweest van een maffiamoord.'


We bezoeken een fototentoonstelling over de crimefighters Borsellino en Falcone, beiden vermoord in 1992, en wandelen langs de vele kerken. God en de duivel zijn buren hier. Want noem ze maar op, de Corleonesi die geschiedenis schreven: Totò Riina, Bernardo Provenzano, Leoluca Bagarella - nog levende maffiakopstukken, voorgoed opgeborgen. 'We komen hun kinderen en kleinkinderen weleens tegen op straat', zegt Stefano.


De verhalen van het dorp, de verhalen waar een taboe op rust, zijn bijeengebracht in een voormalig huis van Bernardo Provenzano (80), een in 2006 gearresteerde capo dei capi. Het doorsnee huis is ingericht als antimaffiamuseum. Een lokale kunstenaar heeft decennia van gruweldaden streetart-achtig geschilderd, hij portretteerde zowel daders als slachtoffers en maffiajagers. Video's en documenten getuigen van decennia wraak, van wraak op wraak - decennia van dood en verdriet.


Eventuele romantische ideeën over de Cosa Nostra zijn voorgoed verdwenen bij het verlaten van het dorp; welke crime scene ligt verborgen bij het watervalletje dat vreedzaam van een rotswand klatert?! 'We gaan pasta eten!', besluit Stefano de tour, 'anti-maffiapasta'. Even buiten Corleone ligt een pizzo-vrije agriturismo, een herberg met zijn eigen pasta dalle terre liberate dalla mafia, geproduceerd op 'bevrijd' land dat toebehoorde aan veroordeelde maffiosi. Terug in Palermo brengen we desgevraagd verslag uit aan de eigenaresse van onze B&B. 'De maffia?' Ze kan een lichte irritatie niet onderdrukken: 'De maffia bestáát helemaal niet!'


addiopizzo.org, liberaterra.it


25 eeuwen cel

Maffianostalgie is niet besteed aan de leden van Addiopizzo. Zij stellen er rondleidingen tegenover langs plaatsen waar bloedige aanslagen zijn gepleegd. In Palermo voert de tour langs de plaats waar onderzoeksrechter Giovanni Falcone in 1992 werd vermoord: op een snelweg via een lading springstof in een rioolpijp. Met collega Paolo Borsellino bracht Falcone in 1984 een proces op gang dat leidde tot 25 eeuwen cel voor 342 leden van de Cosa Nostra. Borsellino werd twee maanden later vermoord door een autobom. Salvatore 'Totò' Riina was de opdrachtgever. Riina (1930) werd in 1993 gearresteerd bij een van zijn huizen in Palermo. Hij zit in een maximaal beveiligde gevangenis.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden