Landschap

In twintig jaar tijd heeft de wereld en daarmee de toon in de media een draai van honderdtachtig graden gemaakt..

Opsporing Verzocht, alleen al de naam roept het soort keurige wanhoop op dat ik eerder associeer met Bianca Castafiore en haar gesnaaide juwelen dan met de crimefighters waar de maatschappij naar snakt. Het tv-programma is zo doortrokken van beschaving, zo AVRO. Misschien dat ik me er daarom nooit toe kan zetten om het te bekijken, al knaagt de burgermansplicht en het besef dat ik wellicht onbewust wel ergens eens iets gezien heb dat kan leiden tot de oplossing van een misdrijf, nog zo hard. Het negeren van de uitzendingen is bijna een gewetensconflict: alsof je iemand hoort gillen op straat maar blijft zitten omdat het voetballen zo begint.

Deze week bestond Opsporing Verzocht twintig jaar en ik had me voorgenomen de speciale jubileumuitzending helemaal uit te zitten, maar toen Catherine Keyl in beeld kwam als voormalig presentator, greep ik toch naar de afstandsbediening, die ik bij wijze van voorzorg nog in de verste kamerhoek had gelegd. Het voelde als naar MTV zappen tijdens een koninklijke begrafenis.

Bij het begin van de uitzending merkte de presentator even op dat de lancering van het programma omstreden was geweest, maar hij ging er verder niet op in. Dat is jammer, omdat die controverse zo'n mooi beeld geeft van de maatschappelijke veranderingen. Indertijd, november 1982, werden de protesten tegen Opsporing Verzocht geleid door het maandblad Kri, uitgegeven door de gezamenlijke reclasseringsinstellingen, maar veel breder gelezen. 'Het grote boevenvangspel' werd het programma smalend genoemd, en dat was nog de meest sympathieke kwalificatie. De AVRO werd verweten een heksenjacht te beginnen met verregaande consequenties want 'lokale gebeurtenissen worden opgeblazen tot gebeurtenissen van nationaal belang en de werkelijke nationale problemen raken op de achtergrond'.

Het wordt nog typischer. Er zou volgens de artikelen in Kri een 'verkeerde beeldvorming over kriminaliteit' ontstaan, en kijkers zouden zich gaan 'identificeren met de benadeelden, de slachtoffers'. Het staat er echt. Het was de tijd waarin werd gedacht dat je problemen kon bestrijden door er anders over te denken. Criminaliteit was immers enkel de schuld van de maatschappij, die toen overigens nog niet 'dat ben jij' was.

Kri werd geleid door Boudewijn Chorus, een journalist die eerder een boek had gepubliceerd met de titel Als op ons geschoten wordt... De lezer mocht zelf aanvullen 'dan schieten we terug', want het was een beschrijving van de stadsguerrilla in West-Duitsland. Al is beschrijving misschien niet het juiste woord. Bij lezing drong zich al snel de gedachte op dat het helemaal niet zo'n gek idee was, die stadsguerrilla. Een beetje bommen gooien, ontvoeren, overvallen, er zat wat in. 'Duitsland vráágt om terrorisme', aldus Chorus, die tegenwoordig hoofdredacteur van het maandblad van het Humanistisch Verbond is.

Zo was het met criminaliteit ook, de maatschappij vroeg erom. Dus als je het wilde bestrijden, diende je de maatschappij te veranderen. Dat vond ook Vrij Nederland-columnist Piet Grijs, die maandenlang de Leidse criminoloog Buikhuisen verketterde omdat deze de relatie tussen crimineel gedrag en biologische kenmerken wilde onderzoeken. Grijs noemde hem een 'vijand van de democratie' en iemand die 'het fascisme fatsoenlijk gaat maken'. Grijs en VN waren zo trots op de kruistocht dat de bewuste columns gebundeld verschenen onder de titel Buikhuisen, dom én slecht. Die combinatie was toen nog zeer beledigend.

Je hoeft tegenwoordig maar een programma als Hart van Nederland aan te zetten om te beseffen dat de critici van Opsporing Verzocht gelijk hebben gekregen met hun vrees voor het overdrijven van criminaliteit. Deze week hoorde ik op Radio 1 's avonds in het nieuwsbulletin dat de politie in Amsterdam zes jongens had gearresteerd die vier andere jongetjes hadden beroofd van hun snoepgoed. Ze moesten een nacht de cel in. Ik botste prompt bijna tegen de vangrail.

In wat voor land leven we? Het zal wel aan mij liggen, maar toen ik in de jaren zeventig tiener was, vertelden klasgenoten enthousiast over de sinterklazenjacht die ze hielden. En ja, dat was net zo erg als het klinkt - om van de kerstbomenjacht nog maar te zwijgen. Niemand die daar verder om maalde. Nu is het pikken van snoep kennelijk al wereldnieuws en leven we in permanente angst. De taal die wordt uitgeslagen over criminaliteit is stoerder en dapperder dan ooit, maar we zijn allemaal watjes geworden. We zijn als de softies die dachten dat je criminaliteit kon bestrijden door er anders over te denken, maar dan omgekeerd: We denken nu dat het verdwijnt als we het maar erg genoeg vinden.

In twintig jaar tijd heeft de wereld en daarmee de toon in de media een draai van honderdtachtig graden gemaakt. Piet Grijs bepaalt allang het publieke debat niet meer en deze week onthulde het Duitse blad Der Spiegel dat Ulrike Meinhoff, grondlegster van de stadsguerrilla, tot haar daden kwam als gevolg van een hersenafwijking. Alleen Opsporing Verzocht is nooit veranderd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden