Landschapskunstenaar James Turrell geeft Haagse duintop tijdelijk het perspectief van een krater in Arizona Vanaf Kijkduin zie je de schepen door de hemel varen

Had James Turrell zijn zin gekregen, dan was een lange, grillige tunnel aangelegd naar de top van het duin. Pas aan het eind daarvan zou het uitspansel zich in volle glorie ontvouwen....

Van onze verslaggeefster

Aukje van Roessel

DEN HAAG

'Er vaart een bootje door de hemel.' Die zin springt in mijn hoofd als ik mezelf heb neergevleid op de bank die de Amerikaanse kunstenaar James Turrell op een duintop in het Haagse Kijkduin plaatste. Met mijn hoofd ver achterover gebogen zijn het heldere herfstblauw van de zee en de lucht in elkaar overgevloeid. Mijn hemel begint aan de duinrand.

Hemels Gewelf/Panorama in de Duinen heet het werk van Turrell (1943) dat sinds zaterdag in Kijkduin te beleven valt. Eigenlijk zijn het twee hemels, de een besloten, de ander open. Vijfenvijftig treden leiden naar de ingang van de eerste hemel, een ellipsvormige ruimte in het duin. Een korte, lichte tunnel voert je naar binnen. De bank die Turrell er plaatste, lijkt op een graftombe. Wie zich durft neer te vleien, ervaart de hemel als een koepel die over de duinpan heenstaat. Op de tweede bank bovenop de duintop, een honderd meter verderop, is je wereld groter, maar ook hier omspannen door een hemels gewelf.

De kunstenaar Turrell speelde eerst vooral met kunstlicht, later ook met natuurlijk licht. In 1976 liet hij in het Stedelijk Museum in Amsterdam, op zijn eerste buitenlandse solotentoonstelling, zien hoe je met licht vormen kunt creëren. In Nederland raakte hij verrukt van het licht, dat al in de Gouden Eeuw van de Nederlandse schilderkunst geroemd werd. Schilder Jan Hendrik Weissenbruch van de Haagse School noemde in de vorige eeuw het licht en de lucht rondom zijn stad 'de grote tovenaars'.

Lily van Ginneken van het Haagse Centrum voor Beeldende Kunst kende Turrell nog van zijn tentoonstelling in het Stedelijk en nodigde hem zo'n vier jaar geleden uit een werk in de duinen te maken. Turrell kwam met het idee voor een ellipsvormige ruimte in een duinpan, eigenlijk een verkleinde versie van het nog niet voltooide levenswhangar op de rand van de krater, die hij, zelf piloot, met een vliegtuigje bezoekt. Deze krater wil Turrell omvormen tot een ellips, zoals hij die nu in Kijkduin heeft gecreëerd. Dat is voor hem de ideale vorm om de hemel te ervaren als een koepel.

Wie straks, als het werk af is, in Arizona de Roden Crater binnengaat, zal ook daar door een tunnel moeten, alleen loopt deze iets omhoog. De hemel aan het einde van de tunnel lijkt eerst plat, en wordt pas in de krater een gewelf.

Turrell had in Kijkduin graag hetzelfde effect gecreëerd. Maar de politie stak om veiligheidsredenen een stokje voor het oorspronkelijke plan een langere, onoverzichtelijke tunnel te maken. Wie toch wil ervaren wat Turrell voor ogen had, moet vlakbij het kunstcentrum Stroom aan het Haagse Spui het stadhuis binnenlopen en in de grote hal zijn hoofd achterover gooien. De hemel lijkt dan een plat schilderij.

'Position of head most important.' Dat schreef Turrell in de kantlijn van een boek dat zeer grote invloed heeft op zijn werk: Licht en kleur in het landschap. Het verscheen in 1937, en werd geschreven door de tot Nederlander genaturaliseerde Belg Marcel Minnaert, hoogleraar sterrenkunde aan de Universiteit van Utrecht. Hoezeer Turrell het werk waardeert van de in 1970 overleden Minnaert, blijkt uit zijn uitspraak: 'In dit boek is iemand aan het woord die werkelijk van het licht houdt.'

Turrells opmerking over de positie van het hoofd staat bij de volgende passage van het nog steeds in het Engels te verkrijgen boek van Minnaert: 'Hang aan je knieën aan een horizontale stok of tak en kijk om je heen, terwijl je hoofd naar beneden hangt. De hemel zal een halve bol lijken.' Minnaert tekende dat al in zijn boek. Zijn tekeningen lijken veel op de schetsen van Turrell.

Ter gelegenheid van de opening van zijn Hemels Gewelf in de duinen heeft Turrell ook twee werken gemaakt in de expositieruimte van Stroom. Hier werkt hij met kunstlicht, in de kleuren ultraviolet, blauw en rood. In de eerste ruimte vormen die kleuren een zigzag-patroon. Turrell noemt dit werk Milk Run, naar een treintje dat vroeger zigaggend door het Amerikaanse land de boerderijen aandeed om de melk op te halen.

Dezelfde kleuren zorgen in de tweede ruimte voor een mysterieus grijs in vele tinten. Wat is het? Een plat vlak, een ondiepe vitrine? Pas als je naar het grijs toeloopt en durft te voelen, wordt iets meer duidelijk van wat je ziet. Het grijs van dit werk bewijst volgens Turrell dat deze kleur vele gradaties kent. De kijker zal ervaren hoe intrigerend een ogenschijnlijk saaie kleur als grijs kan zijn.

Wie opstaat van de bank op de duintop, zal ervaren hoe belangrijk de positie van het hoofd is. Op slag ligt de horizon weer aan de einder en is de zee weer water geworden. Het bootje vaart niet meer door de hemel. Een cynicus kan opperen dat Turrell gewoon lucht verkoopt. Je kunt het ook positief bekijken: Turrell maakt dat je kijkt.

Hemels Gewelf van James Turrell. Kijkduin in Den Haag tegenover paviljoen Wittelaer aan de Machiel Vrijenhoeklaan. De twee andere werken zijn te zien bij Stroom HCBK, Spui 193-195 in Den Haag. Catalogus ¿ 50,-.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.