Landschap vol emoties

Is er in Nederland wel draagvlak voor echte natuur? Of willen we alleen plantjes en diertjes in postzegelgebiedjes, zodat we ze heerlijk kunnen pamperen? Over belangen en bedreigingen rond de Oostvaardersplassen.

Tja, daar sta ik dan, midden in het knekelveld, in het centrum van het slachthuis, binnen de hekken van het hongerkamp. De Oostvaardersplassen dus. Herstel: de Doodvaardersplassen.


Wat ik zie?


Honderden kerngezonde edelherten draven voorbij, tegen de achtergrond van vader en moeder zeearend. Dat moet ik even herhalen, alsof ik het zelf niet geloof: honderden kerngezonde edelherten tegen de achtergrond van vader en moeder zeearend. Dat is wat je noemt een sensatie. De zeearend, de vliegende deur, die sinds vijf jaar weer in Nederland broedt, exclusief in de Oostvaardersplassen. Imposant, twee meter vogel, met onmiskenbare gele snavel en witte staart. Nog nooit gezien, maar nu al onvergetelijk, hoe hij met zijn vleugels als planken laag over de wilgen scheert. En dan die honderden herten, stoere herten, de borst strak vooruit, elegante hindes en hun kalfjes. De combinatie: de kudde herten én de zeearenden, alsof het niets is.


En dat in een uitgestrekt gebied, links, rechts, voor, achter, geen bewoonde wereld te bekennen. Het vervelende woord komt onherroepelijk op: on-Nederlands.


Weinig tijd om daar bij stil te staan, want de volgende waarnemingen dienen zich al weer aan. Een grote bonte specht zit in de top van een wilg, een zwerm puttertjes vliegt van vlier naar vlier. Spreeuwen vliegen met de herten mee en honderden ganzen kiezen even verderop het luchtruim, vermoedelijk opgeschrikt door een roofvogel.


Dan kijken we opeens in de ogen van een vos, een grote, oude rekel met een enorme staart.


Dit is wel heel veel natuurbeleving in heel korte tijd.


Crepeerbeleid

Maar ho, hier past geen euforie. Ik sta hier toch echt midden in een drama. Dat gelooft inmiddels zowat iedereen. Op tientallen internetsites maken tientallen clubjes van particuliere dierenvrienden, van jagers en van boeren zich al jaren druk over de 'gruwelijke dierenmishandeling' alhier, over het 'crepeerbeleid van Staatsbosbeheer' in 'concentratiekamp de Doodvaardersplassen'.


Want wat wil het geval: iedere winter sterven hier dieren: muizen, insecten en vogels, maar vooral konikpaarden, edelherten en heckrunderen, de in de jaren tachtig en negentig in kleine aantallen in het gebied gebrachte grote grazers. In de afgelopen strenge winter stierven zelfs véél dieren.


Genadeschot

En dat is een schande. Vinden de tegenstanders van de Oostvaardersplassen, de enige plek in Nederland en een van de weinige plekken in West-Europa, waar de (half)natuur zijn gang kan gaan, waar beheerders zo min mogelijk ingrijpen. En dus de zwakste dieren de winter niet overleven. En de sterkste dieren wel.


Ja, ik ben hier ook weleens aan het einde van de winter geweest. Toen zag ik vermagerde herten en verzwakte runderen. Ik was erbij toen boswachter Jan Griekspoor een rund en een hert, te verzwakt, genadeschoten gaf.


Want dat is het beleid: als verzwakte beesten zich afzonderen van de kudde, als het duidelijk is dat ze gaan sterven, dan verlost het geweer van de beheerder ze uit hun lijden. Zonder verstoring van de rest van de kudde. Ik zag in die winter, en ook afgelopen winter, hoe er met de populaties als geheel niets aan de hand was. En ja, ik zag ook hertjes aan de rand van het gebied, vlak bij de hekken, op zoek naar voedsel. Geen prettig beeld, en voor iedereen te zien. En hoewel ieder natuurgebied, ook in Afrika, begrensd is, zijn het beelden die zich tegen het gebied keren.


Nog een nadeel voor Staatsbosbeheer: juist aan de randen van het gebied, waar de uitkijkpunten zijn, is er weinig begroeiing. Elk verzwakt dier is met het blote oog te zien en met camera's vast te leggen. Met als gevolg dat heel wat stervende herten, paarden en runderen hun eigen You-Tube-moment hebben gekregen.


De openheid van Staatsbosbeheer - Jan Griekspoor heeft de felste tegenstanders van de Oostvaardersplassen persoonlijk rondgeleid - werkt zo bepaald niet in het voordeel. Dat is wrang voor de beheerders, want bij de gemiddelde feestelijke jachtpartij op de Veluwe worden doorgaans geen pottenkijkers geduld. En ook de vee-industrie houdt de staldeuren tegenwoordig angstvallig gesloten voor buitenstaanders.


Tegenstanders

De vraag die je als relatieve buitenstaander zou kunnen stellen: waarom al die drukte over dit ene natuurgebied? Hoe kan het dat de emoties, zowel bij de voor- als bij de tegenstanders van het gebied zo hoog oplopen? Hoe zit dat, om te beginnen bij de tegenstanders.


Dierenarts Henk Luten, die al jaren betrokken is bij de Oostvaardersplassen en bij het Burgers Dierenpark, gaf afgelopen zaterdag in de Volkskrant het begin van een antwoord. 'Het is voor veel dierenartsen moeilijk te accepteren dat er koeien in deze wereld zijn die zelfstandig kunnen werken, zonder ingrijpen van de mens. En voor boeren en jagers is het moeilijk te accepteren dat beesten een ander doel hebben dan vlees- of melkproductie.'


Luten zegt het niet, maar er staan keiharde belangen op het spel. Het 'natuurlijke beheer' in de Oostvaardersplassen zet jagers buitenspel en voor dierenartsen valt er niets te prikken en te spuiten. Op de Veluwe worden de Oostvaardersplassen gezien als een grote bedreiging. Initiatieven om ook op delen van de Veluwe wat minder te schieten, stuiten al jaren op fel verzet. Een jachtopziener aldaar zei het dit voorjaar in vertrouwen. 'Uiteindelijk krijg ik altijd te horen: 'Maar dan kunnen we minder jagen.' En: 'We moeten hier geen Oostvaardersplassen.'


Vijanden

In het verzet tegen het 'natuurlijke beheer' in de Oostvaardersplassen zijn veel middelen geoorloofd. En vooral Frans Vera, de geestelijk vader van het concept moet het daarbij ontgelden. De ecoloog Vera heeft als ambtenaar bij het voormalige ministerie van LNV en, nu, bij Staatsbosbeheer, grote invloed gehad op het natuurbeleid in Nederland. En hij heeft veel vijanden gemaakt. Bijvoorbeeld met uitspraken over de onverenigbaarheid van landbouw en natuur. Op de fora van boeren en jagers wemelt het van de voorstellen om Vera te verdrinken in de Oostvaardersplassen of om hem op te sluiten en uit te hongeren. Vera loopt er niet mee te koop, maar hij is ook thuis lastiggevallen.


Het omslagpunt in de hardnekkige strijd tegen de Oostvaardersplassen was een uitzending van EénVandaag, afgelopen winter. In die uitzending leidt de 'bezorgde natuurliefhebber' Tonny Lenselink de cameraploeg naar een stervend hert. Opgeschikt door de cameraploeg gebruikt het hert zijn laatste krachten om te vluchten, om even verderop in het water opnieuw in elkaar te zijgen. Een hartverscheurend tafereel, dat geen dierenliefhebber onberoerd liet.


In de storm van verontwaardiging die volgde, greep CDA-Kamerlid Henk Jan Ormel zijn kans. Hij diende een motie in om de grazers aan het einde van de winter alsnog bij te voeren. De motie werd aangenomen toen ook de weifelende ChristenUnie overstag ging.


En nu preluderen de tegenstanders al weken op het genadeschot voor de Oostvaardersplassen. Staatssecretaris Henk Bleker wacht een advies van een internationale commissie van deskundigen nog af, maar heeft al aangekondigd dat hij 'taferelen zoals in de afgelopen winter' niet meer zal accepteren.


De 'bezorgde natuurliefhebber' Tonny Lenselink kreeg niet lang na de EénVandaag-uitzending een staande ovatie op de jaarvergadering van de Vereniging Het Edelhert, waarvan hij lid is. Vereniging Het Edelhert heette voorheen Het Veluws Hert en is opgericht door jagers die de herten op de Veluwe ooit voor uitsterven behoedden. Met als doel: de jacht.


Weinig vrienden

De Oostvaardersplassen als symbool van het kwaad dus. Maar voor een school natuurliefhebbers zijn de Oostvaardersplassen juist het symbool van het geloof in de terugkeer van 'echte natuur' in Nederland. Frans Vera is de onbetwiste aanvoerder van deze 'systeemdenkers', die complete ecosystemen, inclusief toppredatoren als de wolf nastreven.


De natuur zelf zorgt in zo'n systeem voor de dynamiek die nodig is om de soortenrijkdom terug te brengen. Dat vereist verbindingen tussen natuurgebieden en met het buitenland. En het voorkomt het moeizame en dure 'pamperen' van plantjes en diertjes in postzegelgebiedjes natuur.


De stelligheid van Vera, zijn afkeer van 'tuinieren' heeft hem bij sommige ecologen, vogel- en plantenkenners niet geliefd gemaakt. Ze wijzen op de achteruitgang van sommige vogel- en plantensoorten in de Oostvaardersplassen, notities die gretig worden overgenomen door de andere tegenstanders van het gebied.


En zo houdt de Oostvaardersplassen nog maar weinig vrienden over. Frans Vera moet het opnemen tegen jagers, dierenartsen, ecologen en boeren, die vooral boos over de beoogde uitbreiding richting Veluwe, ten koste van goede landbouwgrond.


In het Kameroverleg van afgelopen maandag over natuur, herhaalde Helma Lodders (VVD) uit Zeewolde - ze heeft boerende familie in het Oostvaarderswold - het keer op keer. De robuuste verbindingen en dan vooral het Oostvaarderswold, die moesten er zeker niet komen.


De conclusie moet dan haast wel zijn: als de Oostvaardersplassen vallen, dan is dat het definitieve bewijs dat er in Nederland geen draagvlak is voor echte natuur.


Enig inzicht in de nieuwe verhoudingen biedt het Stan Huygensjournaal in De Telegraaf, van 27 oktober. Het evenement: het jaarlijkse diner van de Koninklijke Nederlandse Jagers Vereniging (KNJV) in hotel-restaurant De Echoput in Hoog Soeren. Algemeen secretaris Andreas Dijkhuis van de KNJV concludeerde er dat er steeds minder weerstand is tegen de jacht.


Naast een groot aantal jagende ondernemers was ook genoemde Helma Lodders van de partij, en collega Janneke Snijder-Hazelhoff, en Sabine Uitslag (CDA) en VVD'er René Leegte (VVD). 'Duiven, eenden', schiet het nieuwe Kamerlid. 'En ze zijn heerlijk.' De nieuwe staatssecretaris Henk Bleker was er ook. Hij zei: 'Ik kan zelf nog geen vogeltje doodschieten. Maar mijn zoon heeft wel zijn jachtbrevet.'


Ook Jan Jaap de Graeff, directeur van Natuurmonumenten, mocht aanschuiven. Keurige, fatsoenlijke liberaal. De Graeff zat afgelopen zondag in het tv-programma Buitenhof om de natuurverbindingen te verdedigen. Hij moest het opnemen tegen Annie Schreijer Pierik (CDA). Die zei, triomfantelijk: 'Dieren verplaatsen zich ook prima over boerenland. Ik heb het laatst zelf nog gezien tijdens de jacht: op ons boerenland zijn vele, vele hazen. Ook dat is biodiversiteit!'


Het weerwoord van De Graeff ging op de een of andere manier verloren.


Intussen in de Oostvaardersplassen. Grote zilverreigers lopen tussen de grazende heckrunderen, op zoek naar muizen. In de verte horen we herten burlen en het gekletter van geweien. Jan Griekspoor wijst op een kudde kerngezonde konikpaarden, vol in het vet. 'Nou, zeg het maar: welke moet ik afschieten?'


Moeilijke vraag. Volgens de dierenartsenorganisatie KNMvD zou er nu, aan het begin van de winter preventief eenderde van de kudde afgeschoten moeten worden. Een ding wil Griekspoor, al meer dan 25 jaar beheerder in de Oostvaardersplassen, wel zeggen: 'Ik ga het niet doen. Ik kan best nog wat meebuigen, maar kerngezonde dieren afschieten, nee, daar ligt voor mij de grens. Dat maak ik niet meer mee.'


Hier kun je oud worden

Ecoloog Ruben Smit fotografeerde in opdracht van Staatsbosbeheer drie jaar in de Oostvaardersplassen. 'Als ik fotografeer, kijk ik als ecoloog. En ik heb foto's gemaakt die alleen mogelijk zijn in de Oostvaardersplassen. Weidsheid, licht, massa, dat zijn de kernwoorden. Maar ook combinaties die je alleen daar kunt zien. Zilverreigers tussen konikpaarden, zeearend en edelhert, hoogspanningsmasten en zeearend. Ik heb juist geprobeerd de oppervlakkige emoties te vermijden. Dus niet te veel schattige vosjes, niet te veel lieflijke jonge veulentjes. En ook niet te veel verzwakte dieren en kadavers.'


Een van zijn conclusies, na drie jaar: 'Als ik een edelhert zou zijn, en ik moest kiezen tussen de Oostvaardersplassen en de Veluwe, dan koos ik direct voor de Oostvaardersplassen. Hier heb je de kans om heel oud te worden, je wordt niet op iedere hoek bejaagd, hier functioneert het systeem van de survival of the fittest.'


Het boek Oostvaardersplassen; voorbij de horizon van het vertrouwde, verschijnt volgende week en is verkrijgbaar via Staatsbosbeheer.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden