'Landmacht is bijzonder kwetsbaar geworden'

De Nederlandse krijgsmacht heeft per jaar zeker 3,3 miljard extra nodig. Dit stelt de Adviesraad Internationale Vraagstukken. Het leger is er zo slecht aan toe, dat het niet veel kan doen bij conflicten.

Een Chinook-transporthelikopter van de Nederlandse luchtmacht, op vliegbasis Gilze Rijen, wordt ingeladen in een Antonov 124-transportvliegtuig voor de missie in Mali. Beeld ANP/ Remko de Waal / ANP
Een Chinook-transporthelikopter van de Nederlandse luchtmacht, op vliegbasis Gilze Rijen, wordt ingeladen in een Antonov 124-transportvliegtuig voor de missie in Mali.Beeld ANP/ Remko de Waal / ANP

erwijl minister Jeanine Hennis van Defensie deze weken bij haar collega Jeroen Dijsselbloem van Financiën onderhandelt over een paar miljoen extra voor de krijgsmacht, pleit een belangrijk adviescollege van de regering vandaag voor een ongekende verhoging van het defensiebudget: 3,3 tot 5,7miljard euro extra per jaar.

De Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) concludeert in een nieuw rapport dat de Nederlandse krijgsmacht er zo belabberd aan toe is dat het leger niet veel kan doen bij een eventuele geweldsescalatie aan de grens met Rusland of in het Midden-Oosten. De situatie is 'onhoudbaar', stelt AIV-vicevoorzitter Alfred van Staden. Nederland heeft een 'light army' met 'onvoldoende escalatiedominantie'. Er moet een 'Deltaplan Krijgsmacht' komen. 'Onze landmacht is buitengewoon kwetsbaar geworden.

In zoverre kun je de vergelijking maken met Srebrenica', aldus Van Staden, die verder elke vergelijking met de situatie van toen mank vindt gaan. Het Nederlandse leger bleek in 1995 niet in staat om mannen uit de moslimenclave Srebrenica in Bosnië te beschermen, waarna duizenden van hen werden geëxecuteerd door Serviërs. Oud-commandant Thom Karremans werd woensdag nog vrijgesproken voor zijn rol in het drama.

null Beeld Alfred van Staden
Beeld Alfred van Staden

Buitenlandbeleid

Om het Nederlandse leger weer op niveau te krijgen, pleit de AIV voor een geleidelijk verhoging van het defensiebudget van circa 1,1procent van het bruto binnenlands product tot 1,6procent. Bij de huidige omvang van de Nederlandse economie (circa 650miljard) betekent dit een groei van het defensiebudget van 7,1 naar 10,4miljard euro per jaar. Indien het bbp in tien jaar tijd ook nog eens groeit, naar schatting tot 800miljard euro, dan blijft er zelfs een defensiepot over van 12,8 miljard euro per jaar.Het geld moet in elk geval gebruikt worden om de in 2011 afgeschafte tanks weer aan het Nederlandse leger toe te voegen.

'Bij een krachtmeting met Rusland is de kans zeer groot dat je zware pantsereenheden tegenover je ziet en dat zou betekenen dat je buitengewoon kwetsbaar bent', zegt Van Staden. 'En als je denkt aan operaties in het Midden-Oosten en Noord-Afrika dan is het ook handig dat je kunt escaleren.' De AIV is niet alleen hard over de krijgsmacht, maar ook over het Nederlandse buitenlandbeleid. De regering zwabbert als het op Rusland aankomt bijvoorbeeld: 'Rusland is niet langer een partner, maar een tegenstander', oordeelt Van Staden, maar de Nederlandse regering lijkt ervan uit te gaan dat de relatie na een tijdje weer 'business as usual' kan worden.

Het Franse budget voor defensie gaat met ruim 10procent (3,8miljard euro) omhoog. Beeld Gerrit-jan Ek000
Het Franse budget voor defensie gaat met ruim 10procent (3,8miljard euro) omhoog.Beeld Gerrit-jan Ek000

Feitelijk zegt u: de knop moet om in het Nederlandse buitenland- en defensiebeleid. Waarom?

'Europese regeringen hadden tot nu de illusie dat ze hun zone van vrede, stabiliteit en voorspoed konden uitbreiden in oostelijke en zuidelijke richting. De voormalige Europese Commissie-voorzitter Romano Prodi sprak zelfs ooit over een ring van vrienden om ons heen. Dat is een ring van onruststokers geworden. Als Europese Unie hebben we onze invloed schromelijk overschat en de tegenkrachten aanzienlijk onderschat. 'Die tegenkracht is allereerst Rusland.

We dachten lange tijd dat we Rusland konden resocialiseren volgens onze waarden. We gingen eraan voorbij dat Rusland zich te groot voelt om opgesloten te worden in Europese structuren en dat Poetin druk bezig is een eigen invloedssfeer te creëren. 'Aan de andere kant van de Middellandse zee hebben we ook een probleem. We hebben lang gedacht dat die godsdienstige, tribale en sektarische tegenstellingen overblijfselen waren uit een pre-moderne tijd.

Iets dat wel over zou gaan met een beetje hulpverlening en economische ontwikkeling. Nu moeten we ons voorbereiden op een langdurige periode van instabiliteit om Europa heen, die we maar beperkt kunnen beïnvloeden.

Nederland stelt volgens u te weinig prioriteiten. Tijd voor een 'reality check'. Lopen we nog altijd alle richtingen uit met onze goede bedoelingen?

'Ja. Nederland heeft een leger van zeer bescheiden omvang dat je in beginsel alleen moet inzetten in die gordel van instabiliteit rondom Europa. Dus als er weer een verzoek voor een missie in Afghanistan komt, dan moet je daar erg terughoudend mee zijn. De missie in Mali is verdedigbaar, maar het is een grensgeval.'

Volgens u hinkt de regering inzake Rusland nog te veel op twee gedachten, mede vanwege de economische belangen.

'De kloof met Rusland is moeilijk te overbruggen. Van een strategische partner is het een strategisch probleem geworden. De Nederlandse houding doet afbreuk een standvastige opstelling richting Rusland. De regering lijkt zich bij monde van minister Koenders over te geven aan de gedachte dat het over twee of drie jaar wel weer business as usual kan zijn. Onze taxatie en onze analyse van Poetins beleid wijzen in een andere richting.'

Na MH17 is de Nederlandse regering nog steeds te naïef over Rusland?

'Naïef is een heel zwaar woord. Maar wij vinden dat de regering te optimistisch is over de mogelijkheid om op korte termijn terug te keren tot normale verhoudingen met Rusland.'

U zegt dat de oplossing van de conflicten in het Midden-Oosten en Noord-Afrika de verantwoordelijkheid is van die landen zelf. Wat is dan de rol van Nederland?

'Het is een Nederlands en Europees belang dat daar een zekere mate van orde en stabiliteit terugkeert. Maar we moeten ons niet overgeven aan de illusie dat wij in staat zijn dat af te dwingen. We kunnen niet veel meer doen dan de positieve krachten aanmoedigen of versterken. Als de scheepvaart in het Suezkanaal bedreigd wordt, of grote olie-installaties, of als een grote humanitaire ramp dreigt, moet je militair optreden. Zoals nu in de strijd tegen IS.'

U rekent af met traditionele elementen in het Nederlandse beleid, zoals de ontwikkelingsprogramma's daar. Die hebben nu 'geen effect', zegt het rapport.

'Een zeer beperkt effect.'

Halbe Zijlstra (VVD) heeft onlangs gepleit voor een realistisch buitenlandbeleid. Hij zegt dat Nederland moet samenwerken met dictatoriale regimes die de boel stabiel houden. Wat vindt u daarvan?

'Wij zeggen ook dat het noodzakelijk kan zijn beperkte samenwerking aan te gaan met bijvoorbeeld de Egyptische president al-Sisi. Maar je moet je niet encanailleren met zo'n regime. Je moet oppassen dat je geen stormen voor revoltes in de toekomst creëert, die zich tegen je kunnen keren. Bovendien mag je de democratische oppositiebewegingen niet in de steek laten.'

Had het Westen beter niet kunnen interveniëren in Libië? Want het is daar nu een chaos.

'Ik sta nog steeds achter die actie. Er dreigde in Benghazi een bloedbad, het had een Srebrenica tot de zoveelste macht kunnen worden. Maar de grote fout is dat we nadien snel weer onze biezen pakten. Als je een dictator afzet, moet je ook de verantwoordelijkheid nemen voor de nazorg en de wederopbouw en de handhaving van stabiliteit.'

Het rapport schetst een alarmerende situatie in de krijgsmacht. Het spreekt over een 'onhoudbare situatie' en de noodzaak van een 'Deltaplan'. De AIV luidt de noodklok?

'De situatie is buitengewoon zorgelijk, omdat Nederland niet meer in staat is met een enigszins omvangrijke militaire eenheid deel te nemen aan internationale operaties of we kunnen het niet lang volhouden. De landmacht heeft volstrekt geen escalatiedominantie meer. Als je denkt aan het heel sombere scenario van een krachtmeting met Rusland dan is de kans zeer groot dat je zware pantsereenheden tegenover je ziet. Maar ook elders moet je kunnen escaleren. De Denen beschikten in Afghanistan over enkele tanks en konden daardoor veel krachtiger optreden dan Nederlandse eenheden. 'De landmacht beschikt in totaal nog maar over zeven bataljons. Als je denkt aan voortzettingscapaciteit en rotatie van eenheden dan kunnen we eigenlijk nog maar weinig. Bij de luchtmacht en de marine is het beeld vergelijkbaar.'

Nederlandse F16s Beeld anp
Nederlandse F16sBeeld anp

Is de door u bepleite miljardenverhoging van het defensiebudget reëel?

'Dat zal zeker niet bij de volgende Prinsjesdag worden aangekondigd, daarom vinden we dat dit over een periode van tien jaar moet worden uitgesmeerd. Nederland zit in de NAVO in een toppositie wat betreft inkomen per hoofd van de bevolking, dus als je op het gemiddelde gaat zitten dan zitten we bepaald niet te hoog.'Vorige week is een manifest gepubliceerd waarin oud-bewindslieden, onder wie Jan Pronk, symbool van het linkse geweten, pleiten voor verhoging van het defensiebudget. Het geeft aan dat ook in PvdA-kring een duidelijke omslag in het denken heeft plaatsgevonden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden