Landbouwgrond voor een habbekrats

Buitenlandse investeringen kunnen de landbouw in Afrika helpen. Maar het moet wel netjes gebeuren...

Peter de Waard

Het wordt al neokolonialisme genoemd: de grote schaal waarop opkomende landen als China en Zuid-Korea voor een habbekrats landbouwgrond en natuurlijke hulpbronnen opkopen in Afrika. Zij willen op die wijze hun voedselvoorziening veilig stellen. Maar in veel van deze gevallen gaan de transacties ten koste van de rechten van de bevolking, brengen ze schade toe aan het milieu en blijken ze niet economisch rendabel te zijn.

Vaak gaan de nieuwe eigenaren volgens de Wereldbank uit van onrealistische doelstellingen en houden ze geen rekening met prijsveranderingen en een gebrekkige infrastructuur. ‘Zo blijkt dat slechts in een op de vijf aangekochte grote landbouwbedrijven daadwerkelijk begonnen is met de teelt van producten’, zegt directeur Jürgen Voegele van de Wereldbank. Ook de bureaucratische procedures worden onderschat. De regeringen die de transacties doen, zijn vaak zelf niet eens op de hoogte van rechten van de lokale bevolking. Ter plekke winnen kopers onvoldoende informatie in. Daardoor worden de kleine boeren vaak onvoldoende gecompenseerd voor het land dat hun van hogerhand wordt ontnomen.

De Wereldbank heeft deze week een lijvig onderzoeksrapport over het zogenoemde land grabbing in de Derde Wereld gepresenteerd. Onder de titel Rising Global Interest in Farmland is een aantal uitgangspunten feformuleerd waar internationale landaankopen aan zouden moeten worden getoetst.

In principe is de Wereldbank geen tegenstander van deze aankopen omdat hierdoor de productiviteit van landbouwgrond kan worden verhoogd en de dreigende voedseltekorten in de wereld op termijn kunnen worden weggewerkt.

In het rapport wordt geconstateerd dat de interesse in voor landbouw geschikt land exponentieel toeneemt. Tot 2008 groeide het landbouwareaal wereldwijd met 4 miljoen hectare per jaar: een toename van 5,5 miljoen in de ontwikkelingslanden (vooral voor de teelt van palmolie, rijst, mais, suikerriet en hout) en een afname van 1,5 miljoen in de ontwikkelde geïndustrialiseerde landen.

Maar de explosie van de voedselprijzen in 2008 heeft de vraag versterkt. In het jaar 2009 werd liefst 45 miljoen hectare aan landbouwgrond verhandeld in internationale transacties. Hiervan vond 70 procent in Afrika plaats. Een van de andere oorzaken voor de interesse in land is dat voor internationale investeerders alternatieve beleggingen zoals aandelen en obligaties op dit moment weinig aantrekkelijk zijn. Landen als China en Korea proberen daarnaast op deze wijze hun eigen voedselvoorziening veilig te stellen. Dat hoeft niet nadelig te zijn voor bijvoorbeeld de Afrikanen, vindt de Wereldbank.

‘Al voor de prijsstijgingen van 2008 was het nodig meer te investeren in de landbouw. Toen hadden 830 miljoen mensen honger. Nu zijn dat er meer dan één miljard’, aldus Jürgen Voegele.

Hij vindt dat de productiviteit van de landbouw aanzienlijk kan worden verhoogd door de toepassing van nieuwere technieken, een betere infrastructuur en een makkelijker toegang tot markten. Grootschaligheid kan tot productiviteitsverhoging leiden. Voegele: ‘In Afrika is de opbrengst van de landbouwgrond op dit moment slechts 30 procent van wat zij zou kunnen zijn als de grond optimaal zou worden gebruikt. Als dit percentage zou worden verhoogd, is het bijvoorbeeld niet meer nodig om bossen te kappen – een van de grootste oorzaak van de CO2-uitstoot.’

Maar de overname van grote stukken land kan er volgens hem ook toe leiden dat de rechten van de lokale bevolking worden aangetast. ‘De vraag is dan ook of deze manier ook op lange termijn een gunstig effect heeft.’

De Wereldbank wil dat met name in Afrika een betere landregistratie wordt doorgevoerd. Voegele: ‘Goede informatie en documentatie helpt regeringen om beleid uit te zetten en daarop toezicht te houden.’

De Wereldbank verwacht dat gezien de stijging van de voedselprijzen en de toename van de welvaart, de behoefte aan nieuwe landbouwgrond zal toenemen met 6 miljoen hectare per jaar tot 2030. Dat is anderhalve keer meer dan de toename tussen 1990 en 2010. Voor een deel zal dat gebeuren via schaalvergroting.

In landen met veel ongebruikte of laag renderende landbouwgronden als Tanzania, Soedan en de Democratische Republiek Congo zouden nieuwe investeringen ertoe kunnen leiden dat de voedseltekorten worden verminderd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden