Landbouw is zelfs de wind de baas

Kunnen planten die hun zaden door de wind laten meevoeren, beter overleven? Wageningse onderzoekers ontdekten dat de mest uit de landbouw een veel belangrijker rol speelt....

Planten als biggekruid, ruige leeuwetand en Spaanse ruiter hebben gemeen dat ze goed zijn aangepast om hun zaden ver te verspreiden. Hun lichte zaden gaan gemakkelijk mee in de wind.

Riet en lisdodde op hoge stelen zijn nog beter geëquipeerd om hun tienduizend zaden, die zijn opgeborgen in pluizen, te verspreiden. Als de wind vat krijgt op de pluis, kunnen riet en lisdodde minstens twee kilometer verderop terechtkomen en ontkiemen.

Voor dr. Merel Soons van de Universiteit Utrecht en drs. Wim Ozinga van onderzoeksinstituut Alterra waren planten waarvan de zaden zich gemakkelijk met de wind laten meevoeren, ideaal onderzoeksmateriaal. De biologen wilden weten of plantenzaden die grote afstanden kunnen afleggen, ook een grotere overlevingskans hebben.

De natuur in Nederland is versnipperd in kleine stukjes, omdat nieuwe wegen en bouwwerken de natuurterreinen steeds verder opsplitsen. Daarom wilden de onderzoekers achterhalen of de wind deze versnippering kan overbruggen door de zaden naar een naastliggend natuurterrein te blazen. De wind wordt over het algemeen beschouwd als een goede verspreider van plantenzaden, nog beter dan dieren die zaden in hun vacht of aan hun hoeven kunnen verslepen.

Dat lijkt een voor de hand liggende hypothese, maar daarvan waren de onderzoekers snel genezen. Alle factoren die planten in de loop van hun evolutie hebben ontwikkeld om hun zaad goed te verspreiden en daardoor te overleven, blijken minder belangrijk dan de factor milieu. Als dat milieu is vermest door te veel stikstof uit de landbouw, industrie en verkeer, kan zelfs de beste op verspreiding ingestelde plant zich nog niet handhaven. Althans niet in Nederland .

Overlevingskansen De onderzoekers ontdekten tot hun verrassing dat de wind een minieme rol speelt en slechts voor 1 tot 3 procent bijdraagt aan het overleven van plantensoorten. Het stikstofniveau in de bodem daarentegen bepaalt voor 8 tot 24 procent hun overlevingskans.

In het tijdschrift voor biologen Diversity and Distribution (7 maart) beschrijven de biologen hun zoektocht langs 109 van de 1500 in Nederland voorkomende plantensoorten. Vrijwel de hele vorige eeuw wordt daarin bestreken. Ze vergeleken niet alleen hoe de 109 soorten in twee perioden (van 1930 -1975 en van 1975 -1999) overleefden in heel Nederland, maar ze deden dit ook voor een aantal geselecteerde vegetaties zoals grasland, duinen, moerassen en akkerzones.

'Daardoor kregen we een zuiversupermarkt der beeld. De achteruitgang van planten in heel Nederland kan veroorzaakt worden doordat moerassen worden gedempt, bos wordt omgehakt of grasland verdwijnt. Daarom zetten we er ook de geselecteerde gebieden naast die de totale vorige eeuw intact zijn gebleven.'

Uit het onderzoek kwam naar

dat veel planten die goed door de wind worden verspreid, zoals glad biggekruid, ruige leeuwetand, Spaanse ruiter, wollegras en kale jonker toch aanzienlijk zijn achteruitgegaan. En dat gebeurde doordat ze gevoelig zijn voor stikstof. 'Ze hebben een lage stikstoftolerantie. Nederland met zijn ontzettend efficiënte landde bouw heeft de hoogste stikstofbelasting ter wereld', verklaart Soons.

'De relatie met de landbouw konden we leggen omdat we een hele eeuw hebben bekeken, een eeuw bovendien waarin de landbouw ontzettend veel stikstof is gaan gebruiken. Het beeld van botanisch Nederland is bepaald door de landbouw', concluderen Soons en Ozinga.

Speerdistel 'De stikstofbelasting speelt zelfs zo'n grote rol dat het de natuurlijke processen, zoals zaadverspreiding en overleving van zaden in de bodem, overstemt. De landbouw heeft zo'n sterk effect op het overleven van planten dat die sturend is geworden.'

Het betekent dat soorten die goed tegen stikstof in de bodem kunnen en ook goed over lange afstand kunnen verspreiden, hard vooruit zijn gegaan in de 20ste eeuw. Zo zijn harig wilgeroosje, beklierde basterdwederik, speerdistel en akkerdistel veel algemener geworden. Dit zijn de planten waar de natuurliefhebbers niet opgewonden van raken; zij richten zich op de zeldzame soorten.

Soons stoort zich weleens aan milieusceptici die ontkennen dat de intensieve landbouw een groot effect heeft op de natuur. 'Je kan daar positief of negatief over denken, maar je kan er niet omheen dat de landbouw veel invloed heeft op de natuur. Sterker nog, de landbouw bepaalt welke planten in Nederland overleven.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden