Lak aan het volksverhaal

Niet voor Afrika, maar voor de wereld. Schrijver Helon Habila presenteert jonge Afrikaanse auteurs.

Het is een spannende keuze die Helon Habila (1967) maakte voor zijn The Granta Book of the African Short Story. Ook de openingslezing van het jaarlijkse literaire festival Writers Unlimited Winternachten (donderdagavond in Den Haag) die de Nigeriaanse schrijver voor zijn rekening neemt, zal er zijdelings mee te maken hebben, zo wil hij al wel verklappen. 'Literatuur als een manier van kijken', zoals titel luidt, zal vooral gaan over het kijken van de jonge auteurs afkomstig uit een van de vele Afrikaanse landen.


'Onze blik is gericht op het individu. We zijn voorbij de ideologieën, voorbij het triomfalisme van de grote Afrikaanse schrijvers die de onafhankelijkheid van na de koloniale onderdrukking bezongen.'


Habila stuitte bij zijn speurtocht voor de Granta-bundel al snel op een gemeenschappelijke noemer bij het deels nog onbekende talent: 'Reizen, migratie, leven in andere landen. De meeste jonge schrijvers wonen en werken buiten hun eigen land en cultuur, in de VS of Europa. Ze zijn niet echt geïnteresseerd in culturele kwesties als 'wat is een Afrikaanse natie'. Zij schrijven over individuen die proberen te overleven buiten hun eigen cultuur.'


Hij en alle andere Afrikanen geboren na 1960 (rond die tijd werden de meeste koloniën in Afrika onafhankelijk) zijn opgegroeid met de roman Things Fall Apart (Een wereld valt uiteen) van de Nigeriaan Chinua Achebe. Habila: 'Achebe spreekt in die roman voor de hele natie, zijn hele volk; hij geeft de kolonialen weerwoord. Dat was toen misschien goed, maar ons zegt het weinig meer.'


Achebe verheerlijkte het Afrikaanse verleden en het dorpsleven, en gaf de Afrikanen hun trots terug. Sindsdien hebben de Afrikaanse leiders en dictators en andere politici er een potje van gemaakt en onder de nieuwe generatie wordt 'trots zijn op je natie' een belachelijk idee gevonden, zegt Habila.


'De meeste Afrikanen wonen nu in steden, ze reizen over de wereld, zien overal inspirerende dingen. Literaire critici waren in het werk van Afrikaanse auteurs altijd op zoek naar het authentieke Afrikaanse karakter met traditionele volksverhalen en gezegden. Daar hebben wij lak aan.'


De jongeren wonen niet alleen vaak buiten Afrika (in ieder geval een groot deel van het jaar); ze schrijven ook over de westerse samenleving, vanuit het perspectief van immigranten. Ze komen uit bij westerse uitgeverijen, staan op de bestsellerlijstjes in de VS of Europa en worden besproken in de westerse pers.


Helon Habila zelf trok in 2002 naar Groot-Brittannië en vervolgens naar de Verenigde Staten. Als zovele Afrikaanse collega-schrijvers heeft hij een baan bij een universiteit. Zijn jongste roman, Oil on Water, is in de VS en Groot-Brittannië lovend ontvangen.


Habila gaf zijn Granta-bloemlezing een uitspraak van de Zimbabwaanse schrijver Dambudzo Marechera als motto mee: 'Als jij een schrijver bent voor een bepaalde natie of een bepaald ras, then fuck you!'


Marechera was een bohemien, schamperde op de regering toen de rest van de wereld Mugabe nog als de bevrijder van Zimbabwe zag; hij stierf in 1987 aan aids en alcoholmisbruik. Habila ziet hem als een wegbereider: dwars, hyperindividualistisch, een taalvirtuoos. 'Hij verzette zich tegen censuur en zelfcensuur. Wij putten zelfvertrouwen uit Marechera's werk: waarom zou je als Afrikaanse schrijver je niet mogen laten beïnvloeden door Europese grootheden?'


De jonge schrijvers uit Habila's bloemlezing laven zich met volle teugen aan de wereldliteratuur, in hun schrijfstijl en hun thematiek. De 'Afrikaanse roman' is daarmee zo'n beetje geschiedenis geworden.


Journalist in Nigeria en schrijver in Amerika


Helon Habila (1967) begon als journalist in Nigeria en werd romanschrijver. Oil on Water (2010) is de titel van zijn derde roman; hij vestigde er zijn naam mee. Habila doceert 'creatief schrijven' aan de Amerikaanse George Mason Universiteit in Fairfax.


Oil on Water is een meeslepend verhaal over een jonge journalist en een oude rot in het vak, op zoek naar de ontvoerde Britse echtgenote van een manager van een oliemultinational. Plaats van handeling: de gewelddadige Niger-delta in Nigeria. Rebellengroepen, die niet altijd van criminele benden te onderscheiden zijn, voeren er gewapende strijd tegen de oliemaatschappijen, met ontvoeringen persen ze geld af.


De eens paradijselijk mooie natuur is verwoest door olielekken, op de kreken drijft olie, boven mangrovewouden branden dag en nacht de waakvlammen. De jonge Rufus en zijn voorbeeld, verslaggever Zaq - aan de drank geraakt en zwaar ziek - laten zich door een visser en zijn zoontje de lagune binnen varen.


Ergens in de wildernis houdt zich de legendarische rebellenleider De Professor schuil; die weet vast meer van de ontvoering.


In een spaarzame stijl roept Habila een beklemmende sfeer op, die onomwonden doet denken aan de klassieker Heart of Darkness van Joseph Conrad. Kleurrijke en bizarre personages trekken aan de lezer voorbij.


De schande van de milieuvervuiling vormt het decor - het halve gezicht van Rufus' mooie zus is bij een oliebrand verminkt. De verhouding tussen de jonge en de oude journalist vormt de kern van het verhaal. Wat moet een bevlogen verslaggever doen in een oord van waanzin en horror?


Het Haagse literaire festival Winternachten/Writers Unlimited wordt donderdagavond geopend met een lezing door de Nigeriaanse schrijver Helon Habila. Het motto dit jaar is 'Keep on Dreaming'.


Zondagmiddag eindigt het festival in de Koninklijke Schouwburg met een hommage aan Hella Haasse - Loes Luca en Willem Nijholt treden op - gevolgd door de uitreiking van de Jan Campertprijzen, waaronder de Constantijn Huygens-prijs aan A.F.Th. van der Heijden (hij stuurt een videoboodschap).


'De Arabische Lente in de literatuur' is het thema van debatten met schrijvers als Mansoura Ez Eldin (Egypte), Joumana Haddad (Libanon) en Rodaan Al Galidi (Irak/Nederland).


Surinaamse en Antilliaanse letteren keren elk jaar terug tijdens discussies en voordrachten. Dit keer bijvoorbeeld: Frank Martinus Arion in een speels debat over de vertaling van zijn meesterwerk Dubbelspel in het Papiaments. Ook Afrikaanse literatuur is al jaren een belangrijk element in dit driedaagse festival. Dit jaar komt ook de Zuid-Afrikaanse jonge ster Kopano Matlwa.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden