ANALYSE

Lager btw-tarief voor groente en fruit, is dat wel zo verstandig?

Een man koopt groenten op de markt in Den Bosch. Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant
Een man koopt groenten op de markt in Den Bosch.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

De roep om een lager btw-tarief voor groente en fruit wordt steeds luider gehoord, ook in de verkiezingscampagne. Elke manier om een gezonder dieet af te dwingen, is goed, zo lijkt de gedachte. Maar een zure bijsmaak dreigt.

De vraag die superketen Dirk impliciet aan consumenten stelt, is natuurlijk tamelijk gratuite. Wilt u minder betalen voor groente en fruit? Het antwoord laat zich raden. In tweeënhalve week tijd staan er bijna 50 duizend handtekeningen onder Dirks petitie.

Met de leus ‘De tijd is rijp’ roept de superketen op tot een verlaging van de btw op groente en fruit van 9 naar 6 procent. Recentelijk schaarde onlinesuper Picnic zich achter de oproep, die ook luid wordt gehoord in de verkiezingscampagnes van linkse partijen.

Er zijn genoeg economen die heil zien in het corrigeren van prijzen door overheidsingrijpen. Omwille van gezondheid of het verrekenen van bijvoorbeeld milieukosten die anders niet automatisch in de prijs zitten. De vraag is alleen: is de belasting toegevoegde waarde (btw) het juiste medicijn voor het bevorderen van gezondere boodschappen? Of zijn er bijwerkingen te verwachten?

Eetpatroon

Dat retailers van de overheid via btw een prijsverlaging willen op hun spullen, is niet zo gek. Het stuwt immers of hun marges of de verkoop van hun producten. In dit geval gezonde. Dirks voorstel wordt dan ook breed gedragen en door tal van gezondheidswetenschappers toegejuicht. Zij zien prijsprikkels als een effectieve manier om het eetpatroon van de consument te verbeteren.

Dat gezonder eten nodig is, daarover bestaat geen twijfel. Inmiddels is de helft van de volwassen Nederlanders te zwaar en is overgewicht na roken de belangrijkste oorzaak van chronische aandoeningen zoals hart- en vaatziekten en diabetes type 2. Terwijl de trend de verkeerde kant op is, blijven supermarkten stunten en uitpuilen met te vette, zoute en zoete producten.

null Beeld

De gezamenlijke gezondheidsfondsen (Hart-, Nier-, Maag Lever Darm Stichting en het Diabetes Fonds) grijpen de verkiezingscampagne dan ook aan om te verkondigen dat ze ‘niet meer akkoord gaan met vrijblijvende afspraken’ tussen overheid en voedingsmiddelenindustrie. Ook zij eisen een sterker middel uit de ministeriële dokterstas: belastingen.

Gezond goedkoper, ongezond duurder

Even terug naar het probleem dat superketen Dirk van den Broek zegt te willen oplossen. In 2019 werd de btw op al het voedsel verhoogd van 6 naar 9 procent. Het kabinet werd toen al opgeroepen groente en fruit uit de verhoging te houden.

Dirk wil dit nu ook, want ze zijn tot een inzicht gekomen. ‘De afgelopen jaren is de prijs van gezond eten veel harder gestegen dan de prijs van ongezond eten’, schrijft het bedrijf. ‘Hierdoor is kiezen voor gezond soms helemaal geen keuze.’

Los van de vraag of Dirk als stuntsupermarkt met ongezond spul zelf debet is aan de situatie, klopt het dat de prijsverschillen de kans op ongezonde aankopen vergroot. ‘Economisch gedrag wordt alleen bepaald door relatieve prijzen’, zegt hoogleraar economie en overheidsfinanciën Bas Jacobs (Erasmus Universiteit Rotterdam). ‘Hoeveel kost het een ten opzichte van het andere.’

Vervolgens zijn er twee manieren om gezond gedrag te bevorderen. Gezond goedkoper maken, of ongezond duurder. Jacobs: ‘In economisch opzicht maakt het niet uit welke van de twee je kiest'.

Met die logica trekken voorstanders van een gezonder en duurzamer dieet vrolijk aan beide kanten van het btw-touw. Zo wil brancheorganisatie voor de biologische sector Bionext helemaal geen btw meer op groente en fruit met een biologisch keurmerk. En denken de Partij voor de Dieren en GroenLinks: gooi ook vlees maar direct in het hoogste tarief van 21 procent. Dan schiet het tenminste op met het overbruggen van dat relatieve prijsverschil tussen gezond en ongezond.

Zo makkelijk is het niet

Ho, stop, niet doen, zeggen economen en belastingdeskundigen. Daar is btw helemaal niet voor bedoeld. Btw is er simpelweg om de staatskas te spekken met een belasting op consumptie van de eindgebruiker, niet om diens gedrag bij te sturen.

De in 2018 overleden Britse belastinggoeroe, econoom en Nobelprijswinnaar James Mirrlees was er in zijn nog altijd aangehaalde studies duidelijk over: overheden, zorg er alsjeblieft voor dat het gros van de goederen en diensten onder één btw-tarief valt.

In lijn met deze inzichten adviseert het Centraal Planbureau (CPB) al jaren één uniform btw-tarief in te vormen. Tevergeefs. ‘Daarmee gaat Nederland voorbij aan de inzichten die zijn opgedaan in landen met een moderne btw, zoals Nieuw-Zeeland, Canada, Australië, Singapore en Zuid-Afrika.’

Nultarieven, gereduceerde tarieven en uitzonderingen, zorgen volgens Mirrlees bij btw alleen maar voor administratieve complexiteit, arbitraire verstoringen in consumptie en ongelijke behandeling van consumenten met verschillende smaken.

Dat gehannes met meerdere btw-voedseltarieven smakelijke situaties op kan leveren, blijkt uit Mirrlees analyse van het Britse belastingstelsel in het National Tax Journal (2012). Zo moest voor een apart tarief voor opgewarmd eten in supermarkten een wettelijke definitie komen voor wat doorgaat als ‘warm’. En er moest een antwoord komen op de vraag wanneer sprake is van een chocola-omrand koekje (wel btw) of een chocola-omrande cake (geen btw).

Vergelijkbare problemen voor Nederland voorziet belastingexpert Jeroen Bijl van consultancy EY met het voorgestelde btw-geschuif voor groente en fruit. Als er inderdaad naast 9 procent, nog een tweede, laag voedseltarief van 6 procent komt. ‘Valt appelmoes onder fruit? En appeltaart dan?’, vraagt hij zich af.

Vette worst met knoflook

En zo zijn er nog eindeloos veel problematisch samengestelde producten te bedenken. Zoals de veel te zoute pizza met paprika en courgette, of een vette worst met knoflook en venkel erin. En hoe werkt het voor restaurants, die gerechten met vlees en groenten opdienen?

‘De gedachte bij Dirk is natuurlijk sympathiek, maar dit gaat vooral heel veel tijd en rechtszaken kosten’, zegt Bijl van EY. ‘Nog los van de noodkreet van de Belastingdienst na de tariefwisselingen in 2019: de verouderde ict-systemen kunnen de komende jaren geen aanpassingen meer aan.’

Meerdere tarieven opent volgens hoogleraar Jacobs bovendien de deur voor allerlei lobbyclubs, die hun waar in lagere schalen willen krijgen. ‘Voor je het weet is je hele btw-systeem ontregeld.’ Zo bleek volgens het Britse onderzoek dat het lagere tarief voor autobrandstof in feite werkte als ‘een subsidie voor het uitstoten van CO2’.

Lagere prijs?

Het is overigens nog helemaal niet gezegd dat een lager btw-tarief voor groente en fruit, zoals superketen Dirk suggereert, ook automatisch leidt tot een lagere prijs in het versschap. ‘Toen de kappers in 2019 in een lager tarief kwamen, ging de marge van de kapper omhoog, en niet de prijs voor de consument omlaag’, zegt Bijl van EY. Hoogleraar Jacobs is daar met de prijzenoorlog in superland minder bang voor. ‘Hoe sterker de concurrentie, hoe meer een belastingverlaging naar de klant gaat.’

Waar Bijl, Jacobs en Mirrlees het over eens zijn: er zijn veel doelmatiger manieren voor het stimuleren van bepaalde sectoren dan met btw. Een conclusie die het CPB overigens in 2010 al trok in een studie over belastingherziening. Samengevat: subsidieer wat je wilt bevorderen (bijvoorbeeld biologische groentetelers), hef accijns op wat je wilt terugdringen (suiker, zout, vet of vlees).

‘Accijns op benzine, alcohol, tabak: de instrumenten om vervuiling of een ongezonde levensstijl tegen te gaan, zijn er al’, zegt Jacobs. ‘Laat de overheid die ook bij vervuilende landbouw en slechte voeding inzetten.’

Suiker- en vleestaks

Zeker, bij een aparte belasting spelen ook definitiekwesties. Maar er kan veel gerichter naar de inhoud van producten worden gekeken dan bij het op sectorniveau ingedeelde btw. Met een aparte suikertaks betaalt de consument bijvoorbeeld belasting als de hoeveelheid suiker in een product boven een bepaald aantal gram komt. Dat dit kan werken, blijkt uit de ervaringen in Groot-Brittannië. In reactie op een ‘sugartax’ verlaagden frisdrankproducenten onmiddellijk de hoeveelheden toegevoegde suikers.

In Nederland is inmiddels het apart belasten van vlees (vleestaks) een serieus campagnethema, met name door de inspanningen van de TAPP-coalitie. Dit bonte gezelschap van milieuclubs, duurzame boeren en producenten van vegaproducten streeft naar een vleesprijs waarin ook de kosten voor milieu- en gezondheidsschade zijn verwerkt.

De partij van demissionair Landbouwminister Schouten gaat volgens TAPP het verst in de plannen om vlees te belasten. De ChristenUnie wil een verbruiksbelasting per 100 gram vlees: 10 eurocent voor kip, 20 eurocent voor varkensvlees en 30 eurocent voor rundvlees. Met een uitzondering voor biologisch producten. D66 en GroenLinks doen vergelijkbare voorstellen en willen net als de CU dat de opbrengsten uit de heffing op vlees terugvloeien naar duurzame boeren.

Toch is ook zo’n vleestaks niet automatisch het wondermiddel voor het stimuleren van gezonder eetgedrag, concludeerde EY vorige maand. Ze deden onderzoek in opdracht van het ministerie van Landbouw. Als het ict-systeem van de Belastingdienst het al aan kan, voorzien zij ‘een meer dan reële kans’ dat activiteiten zoals slachten naar het buitenland worden verplaatst. Een vleestaks Europabreed invoeren, zoals ook de TAPP-coalitie wil, levert aanzienlijk minder knelpunten op.

Eén onzekerheid blijft. Net als met de btw-verlaging op groente en fruit, is het ook met een aparte belasting op vlees maar de vraag of die één op één wordt doorgerekend aan de consument. Leveranciers zijn in Nederland niet verplicht tot wat in financieel jargon ‘afwenteling’ heet, het doorrekenen van belastingen op de consument.

Het psychologische effect

Al die mitsen en maren bij het draaien aan de btw-knop gaan aan één belangrijk punt voorbij, vindt hoogleraar belastingrecht Redmar Wolf van de Rijksuniversiteit Groningen. Het psychologische effect. Hij ziet ook vanuit zijn vak dat rommelen aan tarieven een marginaal effect heeft. Maar met minder btw op groente en fruit denkt hij dat het signaal vanuit de overheid toch kan doorwerken.

‘Het gaat niet om die paar centen die de consument bespaart met een verlaging van 9 naar 6 procent btw’, redeneert Wolf, die gespecialiseerd is in kostprijsverhogende belastingen. ‘Het gaat erom dat de overheid met zo’n maatregel impliciet zegt: gezondheid vinden wij belangrijk.’ Een signaal dat volgens Wolf geen kwaad kan nu we kampen met een overgewicht-epidemie.

‘De grote meute gaat na een btw-verlaging op groente en fruit, of met het plaatsen van ongezond voedsel in het hoogste tarief van 21 procent, echt niet met een rekenmachine door de winkel’, zegt hij. ‘Die denkt in het frame: met een vette zak chips ben ik dief van mijn eigen portemonnee, laten we geld besparen en een dagje vega eten. Ongeacht of ze daarmee ook echt goedkoper uit zijn.’

Laat dit nou precies het doel zijn dat Bionext-directeur Michaël Wilde voor ogen had. Toen hij met het, volgens Europese richtlijnen niet toegestane, voorstel kwam bioproducten op 0 procent btw te zetten. ‘Die paar procent minder voor een bloemkool maakt inderdaad niet uit', zegt hij. ‘Maar zo'n verlaging is wel een prachtig podium om uit te leggen dat het prijsverschil tussen biologisch en gangbaar helemaal niet zo groot meer is.’

Ook bij Dirk lijkt beeldvorming een drijfveer. ‘Ik geloof in positief stimuleren', zei directeur Marcel Huizing eerder in een gesprek met de Volkskrant. ‘Daar zijn we continu mee bezig.’

Hoogleraar Wolf vergelijkt het met de slogan van marktkooplui uit de vorige eeuw. ‘Op de markt is je gulden een daalder waard’, klonk het toen in reclames. ‘Als je dit maar vaak genoeg hoort, dan blijft dat hangen. Terwijl je op de markt misschien wel wordt genaaid.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden