'Lage cultuur, dat is hier de norm'

Nog niet zo lang geleden was hij een ster. Geen film of Thom Hoffman zat erin. Is hij op dood spoor beland?...

Twee minuten voor twaalf loopt Thom Hoffman de Brusselse radiostudio binnen van de Vlaam se publieke omroep vrt. Net op tijd om galant wat handen te schudden, om vervolgens één minuut na het middaguur live de zender op te gaan. Fresco, het culturele middagprogramma, heeft een uur ingeruimd voor de fotograaf Hoff man. In deze gewijde omgeving het vraaggesprek wordt gelardeerd met Bach, Haydn en Vivaldi krijgt de kunstenaar alle ruimte. De essentie van zijn werk? 'Mijn stijl is verwant aan de cinema. In films vinden de belangrijkste momenten in close-ups plaats. Tijdens zo'n close-up gaat het om wat er in het gezicht gebeurt. Ik hoop dat dat ook geldt voor mijn portretten.'

Hij had het al gezegd, in de trein richting Brussel. In Vlaanderen wordt hij als fotograaf serieuzer genomen. Na een avro-documentaire, waarin hij het leven registreerde van mensen die wonen op de Indonesische vuilnisbelt Bantar Gebang, werd hij gebeld door Edith Doove, een Belgische museumdirectrice. Of ze niet iets met zijn foto's konden doen. Dat kon. Graag zelfs. Met als resultaat dat een selectie uit zijn werk sinds vorige week tentoon wordt gesteld in het Caer mersklooster in Gent. Life/Time heet de expositie. Het eerste exemplaar van het gelijktijdig verschenen boek met teksten van schrijver/columnist Martin Bril, is op het film festival van Gent aan de Franse legende Jeanne Moreau aangeboden.

'Dat is een grote eer, inderdaad. Ik heb er bijna aan moeten wennen, zoveel lof werd mij toebedeeld. Ik was het niet gewend dat mensen niet kijken naar mij of naar een reputatie, maar puur naar de foto's. Hier ben ik niet het acteurtje dat ook nog zonodig fotograaf moet zijn.'

Persoonlijk project

Thom Hoffman (46) maakt hectische weken door. Hij acteert momenteel in de laatste reeks afleveringen van de kro-politieserie Russen, was druk doende met de expositie en het fotoboek, en dan is er nog zijn documentaire Dennis Hopper The Decisive Mo ments, waarvan de televisieversie nog 'met de kaasschaaf' korter gemaakt dient te worden.

Die film over Hopper, met bijdragen van Sean Penn, Wim Wenders en David Lynch, maakte hij op een keerpunt in zijn leven. Het is een persoonlijk project geworden, ook al gaat het over iemand 'die op allerlei manieren op een grote afstand van mij staat'. Het verhaal van Hopper is voor hem het verhaal van iemand die enorm heeft geworsteld met tegenslagen. Van iemand die zich binnen de Amerikaanse context radicaal en eigenwijs op stelde, en daarvoor de kous op de kop kreeg. 'Hij werd vernederd, door zijn studiobazen bij Warner Brothers en Uni ver sal, op de zwarte lijst geplaatst. Helemaal aan het einde van die periode, in 1983, deed hij ook nog die waanzinnige zelfmoord-performance. Blies ie zichzelf op. Maar Hopper overleeft zijn act, overwint de drank, zijn drugsverslavingen, en maakt een glansvolle comeback. Mijn vraag luidt: is dat toeval, of noodlot? Of is het een ultieme test van het karakter?'

Natuurlijk hij weet ook wel dat een vergelijking tussen hem en Hopper onzinnig is. Om te beginnen omdat hij in de verste verte niet zulke successen heeft gekend, nooit een drugsgebruiker is geweest, de drank zeer matig beroert, en in een andere tijd en cultuur volwassen werd. Maar wat Hoffman bedoelt is dat hij tijdens het maken van de documentaire zijn eigen hindernissen had te nemen. Zijn relatie liep na vier jaar ten einde. 'Dat was een grote klap. We zijn er beiden beschadigd uitgekomen. En dan lag ook nog die Hopperfilm op zijn gat, omdat het oorspronkelijke idee moest worden bijgesteld toen de tentoonstelling van Dennis in het Stedelijk Museum mislukte. Waarom zou ik een documentaire over de kunstenaar Dennis Hopper maken als die tentoonstelling meteen het einde van die kunstenaar inluidt? Ik moest de focus van de film wijzigen. Vervolgens hield hij een jaar lang een radiostilte waarvan wij helemaal niets begrepen. Ik kon zodoende niet aan de wensen van mijn subsidiegevers voldoen. Dat drukte zwaar op me, ook al besef ik heus wel het geen Apocalypse Now is.'

Uitsloverij

Daar zat hij dan, tijdens de laatste kerstdagen, bij vrienden op de bank een beetje voor zich uit te staren. 'Ik dacht: dit is dus wat in de huis, tuinen keukenpsychologie het moment wordt genoemd waarop je jezelf tegenkomt. Letterlijk in het midden van het leven dringt de vraag zich op wat het allemaal voorstelt. Was die uitsloverij het allemaal wel waard? En nog belangrijker: wat wil ik met de volgende helft van het leven doen?'

Met verzadiging had de crisis niets te maken. Dat punt had hij eind jaren tachtig al bereikt, toen hij 'heel even' een ster in Ne der land was. Er kon geen film uitkomen of Hoff man zat erin. Zoeken naar Eileen (1987). De kassire (1989). De avonden (1989). Rituelen (1989). Eline Vere (1992). 'Ik deed in 1989 zes films in een jaar. Er ontstond een soort metaalmoeheid. Ik had in korte tijd zo veel gedaan. Ook een aantal grote flops, waaronder De provincie (1991), wat toch echt een mooie film is. De teleurstelling dat De avonden internationaal niets deed, was een soort breekpunt. Ik won er nog wel een prijs mee in Genve. Ik dacht: nu gaat het gebeuren. Maar nee: helemaal niets. Voor Ameri ka nen is De avonden veel te somber.'

Sindsdien is hij zijn blik gaan bijstellen. Gaandeweg groeide het bewustzijn dat werken aan een carrire op zich een 'lege doelstelling' is. Hij wilde niet het kind zijn dat er op volwassen leeftijd achterkomt dat Sinterklaas niet bestaat. 'Ik heb altijd wantrouwend tegenover de zeepbel gestaan van een filmcarrire, maar ik droomde natuurlijk weleens dat ik op een dag zou werken met schitterende regisseurs als Wenders en Bernardo Bertolucci. Als De avonden een Oscarnominatie had gehad, was dat misschien gelukt.'

Grootste passie

Sinds 1991 is hij ook fotograaf. 'Ik ben nu veel meer met andere dingen bezig. Er komt misschien wel een moment dat ik het acteren helemaal laat zitten. In elk geval is fotografie al geruime tijd mijn grootste passie.'

Hij maakte de afgelopen tien jaar tentoonstellingen voor het Rijksmuseum voor Volkenkunde in Leiden, voor NRC Handels blad portretteerde Hoffman schrijvers, en het jongerenblad Webber nodigde hem uit topsporters vast te leggen. 'Van film naar fotografie is net zoiets als van gitaar naar piano. Hetzelfde en toch heel anders. Als fotograaf ben je alleen. Alleen jij bent aanspreekbaar op het eindresultaat. Maar er is ook geen regisseur die jouw werk kapot kan maken.'

Vanaf het begin van zijn loopbaan geldt Hoff man als een hardwerkende en zoekende acteur, die bij voorkeur speelt in films van avontuurlijke cineasten als wijlen Adriaan Ditvoorst (Hoffman maakte over hem in 1993 de documentaire De domeinen Dit voorst), en zijn voormalige vriend Theo van Gogh. In de jaren negentig stuitte hij op Ian Kerkhof, in wiens Naar de klote! (1996) hij dj Cowboy speelde, en met wie hij ook Shabondama Elegy (1999) maakte een volgens de makers feministisch pamflet waarin Hoffman een appartement in Tokio deelt met een porno-actrice. 'Ik had al zo'n twintig, dertig films op mijn naam staan. Ik was moe geworden van het keurige filmen; het altijd maar weer moeten transformeren. Ik had tot dan altijd op Robert de Niro-achtige wijze mijn best gedaan om voor elke rol te veranderen. Om mijn uiterlijk te veranderen, en varianten van mezelf te zoeken. Ik wilde dat een keer helemaal loslaten.'

De vriendschap met Ian Kerkhof ging net als die met Theo van Gogh voorbij. Kerkhof nam in een restaurant in Tokio afscheid van Hoffman met de woorden 'Heil Hitler'. Sindsdien spraken de artistieke broeders niet meer met elkaar. 'Ik ben een Einzelgänger, maar wel van het soort dat in staat is met andere Einzelgängers een verbond aan te gaan. Die binding is dan heel intens, heel persoonlijk.'

Doelgroepdenken

Soms denkt hij met een 'lichte tinteling' terug aan de jaren waarin een buitenbeentje als Ian Kerkhof nog een Gouden Kalf kon krijgen voor Kyodai Makes the Big Time (1991), een film die spot met het huidige, modieuze criterium 'publieksvriendelijk'.

Kom daar nu maar eens om, in een tijd die wordt beheerst door doelgroepdenken en marketingstrategieën. Hoe harder en commerciëler de eisen zijn, hoe minder plaats voor het avontuur. 'De doelgroepfilms die nu de boventoon voeren, zijn letterlijk het negatief van de auteursfilm uit de jaren zestig. Ik ben een ouderwetse filmromanticus. Toen

ik in 1978 naar Amsterdam kwam, voelde ik heel bewust dat ik een belangrijke periode had gemist. De nouvelle vague, de Duitse golf, met Wenders en Fassbinder.'

Het waren de jaren dat mensen in de rouw waren omdat Luis Buñuel dood was gegaan. 'Toen, jaren later alweer, Marcello Mastroianni overleed, werd ik overvallen door een golf van melancholie. Je voelde op zo'n moment dat een creatief tijdperk werd afgesloten. Ik ben veel meer verbonden met dat tijdperk dan met het huidige. Ik voel me verwant met de tijd waarin vrijheidsdrang, anarchie, politiek bewustzijn en anti-comercieel de norm waren. Die vrijheid is volledig verdwenen. Je kunt het Johan Nijenhuis van Costa! en Volle maan, niet kwalijk nemen dat hij denkt dat films er zo uit moeten zien. Hij weet niet beter. Hij is opgevoed binnen het Van den Ende-concern. Dat is zijn denkkader. Geld verdienen.'

De kro schrapte onlangs de eigenzinnige serie Russen, waarin hij te zien is als rechercheur Paul de Vos. 'Ze gaan met de netpartners een soap maken. Formulewerk. Net als Baantjer. Piet Römer is de man met de twee gezichten: met hoed, zonder hoed.'

Aan de andere kant: hij zag laatst Van God los van Pieter Kuijpers over de Bende van Venlo, en was onder de indruk. 'De werkelijkheid is gelaagd genoeg voor interessant drama.Vijf medewerkers van Dirk van den Broek die iemand doodtrappen. Dat is natuurlijk een film. Morgen beginnen, zou ik zeggen.' Hij vindt dat filmmakers de maatschappelijke verantwoordelijkheid hebben om zo'n drama op een slimme manier te verpakken. 'Om daarmee de bioscoopbezoekers aan het denken te zetten.'

Rondom de opkomst van de lpf was Hoffman verantwoordelijk voor helder geformuleerde tegengeluiden. Hij opperde eens het plan om een cordon van intellectuelen op te richten, dat tegenspel zou kunnen bieden aan Pim Fortuyn. 'Ik wist toen nog niet dat we na de dood van Fortuyn de grappigste ministers en staatssecretarissen ooit zouden krijgen. Zij hebben het vuur zelf weer, onbedoeld weliswaar, geblust.'

Recent speelde hij in twee tv-producties bestaande gezagsdragers. In Retour Den Haag (1999) was Hoffman voormalig minister Ernst Hirsch Ballin, en met de kerst is hij in Klem in de draaideur te zien als 'super-pg' Arthur Docters van Leeuwen, die namens het Openbaar Ministerie de strijd aanbond met minister Winnie Sorgdrager.

Een mooie uitlaatklep, dergelijke films die de actualiteit nader proberen te verklaren. Want de morele erosie die hij om zich heen ziet, maakt mismoedig. 'Hoe kun je van jezelf eisen oprecht en clean door het leven te gaan, als je de ene na de andere minister ziet liegen bij parlementaire enquêtes? Niemand die verantwoordelijkheid neemt.'

Vergane glorie

Zijn uitgesproken engagement roept ook hij weet het weerstand op. Hoffman, de acteur die fijn de wereld rondreist, heeft makkelijk praten, heet het dan. Zo kon presentator Freek de Jonge, toen Hoffman in 1996 te gast was in het vpro-programma Zomergasten, zijn minachting niet verbergen toen de acteur maar niet ophield over de oorlog in voormalig Joegoslavië en de honger in de wereld. Met tegenzin: 'Die avond, dat is een verhaal apart. Gelukkig zijn we verlost van... hoe heet ie ook alweer? Ken je dat nummer over hem van Hans Teeuwen? Vergane glorie heet het. Een sterk nummer.'

Behalve het imago van de intellectualistische doemdenker kleeft hem ook het beeld aan van de eeuwige versierder. Waar Hoff man gaat, volgt altijd wel een leuke dame. Dat valt wel mee, zegt hij. 'Ik heb vier lange verhoudingen gehad. Een van zes jaar. Een van vier jaar, een keer drie jaar, en weer vier jaar. De tijd van het jagen is echt voorbij. Ik word over enkele jaren 50.'

Het is meer zo dat hij van een generatie is die werd opgevoed door ouders die voor het eerst openlijk gingen scheiden, of daarover in elk geval nadachten. 'Mijn generatie verzet zich om die reden tegen het rigide idee dat het beter is om altijd bij één partner te blijven. Het is, bij eeuwig gedonder, óók niet beter voor de kinderen. Veel van mijn vrienden hebben grote problemen om lange relaties vol te houden. Ik ken eigenlijk maar een of twee huwelijken waarin de partners echt bij elkaar passen.' Zelf heeft hij twee petekinderen, waar hij 'dol' op is.

Zijn fotoboek, dat begint met portretten van senioren en eindigt met foto's van kinderen, wordt uitgeluid door een van hen. In datzelfde boek plaatste Hoffman ergens in het midden een foto van een trap. Die symboliseert voor hem het keerpunt. Het moment dat je moet besluiten dat je je alleen nog maar bezighoudt met dingen die ertoe doen.

'Hoe minder tijd er rest, hoe beter je de tijd gaat besteden. Al zal ik wel nooit echt rustig worden. Volgend jaar speel ik in het theater Max Havelaar. Maar ik zal er alles aan doen ook die Transvaalbuurt in te gaan, om er te fotograferen.'

Toen hij zijn geboorteplaats Wassenaar verliet, correspondeerde hij lange tijd met zijn oude leraar Nederlands. Die schreef hem dat de mate waarin hij zich zou ontwikkelen direct afhing van de mate waarmee hij zich los ging maken van het ouderlijk milieu. 'Dat was waar. Ik moest die wereld van me afschudden. Die wereld waar elke verandering als een bedreiging wordt gezien. Al mag ik nooit vergeten dat datzelfde conservatieve milieu mij wel de bagage heeft gegeven om die stap te maken.'

Zijn relatie met zijn ouders is goed, en wordt eigenlijk steeds beter. Zijn moeder spijkerde op hoge leeftijd haar Grieks en La tijn nog een beetje bij, terwijl zijn vader hem in de jeugdjaren, op het hockey veld, bijbracht dat hij niet zo snel moest zeuren. 'Je kunt het alleen maar een zege noemen dat je zo'n opvoeding meekrijgt. Al blijft het klimaat verstikkend. Het heeft veel verknipte jongens opgeleverd. Boudewijn Büch kwam er ook vandaan. Van Gogh, ikzelf. Types die graag de kont tegen de krib gooien, en dat op een bepaalde manier ook lekker vinden.'

NSB-gajes

De Nederlandse filmwereld staat sinds kort bol van marketing en one-liners. Maar voor Hoffman verandert er niets. Hij houdt 'het glamourachtige' liever op een afstand. 'Ik ben nooit een partyganger geweest. De premires die ik bezoek zijn meestal films waaraan ik zelf heb meegewerkt. Op die avonden ben ik altijd de eerste die ruzie krijgt met de fotografen, omdat ik niet met een vriendin op de foto wil.'

Deals sluiten met de populaire pers is uit den boze. 'Ik heb nog steeds grote anti-gevoelens bij types als Tommie van de Hum me kreek of Hummie van de Tommekreek, of hoe dat mens ook mag heten. Het is voor mij onbegrijpelijk dat zo'n type in de media, óók in serieuze kranten, zoveel aandacht krijgt. Net als die roddeljongens die op tv van alles over het koningshuis mogen komen vertellen, en dan als serieuze journalisten worden gepresenteerd. Echt onbegrijpelijk. Het is nsb-gajes van het ergste soort. Hoezo is onze maatschappij een mix van hoge en lage cultuur geworden? Lage cultuur is hier de norm, en niets anders dan dat.

'Het is politiek correct geworden om politiek incorrect te zijn. De huidige generatie intellectuelen zelfs dat is tegenwoordig een scheldwoord moet zich niet zo onderdompelen in cynisme. Ik vind dat we weer vanuit de oude idealen moeten denken. De maatschappij is wel degelijk maakbaar. Maar hoe krijg je die bezieling weer terug? Ik denk mede door helden te creëren. Mijn film over Hopper is een ode aan creativiteit, dwarsliggen, humor en eigenzinnigheid. Hopper is het bewijs dat een kunstenaar zijn creativiteit moet gebruiken om de dagelijkse problemen te overwinnen. Als dat lukt, ben je ongenaakbaar. Doe je dat niet, dan verlies je je raison d'être.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden