Lady Day zonder gordijn

Columbia heeft zich gerevancheerd. 'The Complete Billie Holiday', het tiendelige cd-album, is niet afgeraffeld maar volmaakt. De stem van Holiday klinkt directer, voller, levender, bijna alsof ze niet in 1938 maar in 2001 staat te zingen....

Het mooiste werk van Billie Holiday is in tientallen vormen te horen geweest: op 78-toerenplaten, op lp's, op muziekcassettes en de laatste vijftien jaar op alle mogelijke cd's, zowel op het oorspronkelijke merk Columbia als op diverse verzamelaars- en piratenlabels. Maar nog nooit heeft haar zang zo magistraal geklonken als op het zojuist verschenen 10-cd-album Lady Day: The Complete Billie Holiday on Columbia 1933-1944. Dat is weinig minder dan een wonder voor wie zich de serie Columbia-cd's The Quintessential Billie Holiday uit de jaren tachtig herinnert, schrikwekkende voorbeelden van rampzalig verminkt geluid uit de begintijd van de cd.

Met Lady Day heeft Columbia zich nu krachtig gerevancheerd, en daarvoor zijn kosten noch moeite gespaard. Anders dan vroeger is voor de meeste van de 230 Holiday-tracks niet uitgegaan van (altijd enigszins versleten) schellak 78-toerenplaten. De Nederlandse geluidsrestaurateur Harry Coster kreeg de oorspronkelijke metalen matrijzen toegestuurd en perste daarvan polystyreen schijven. Vervolgens werden de opnamen in New York onder leiding van technicus Mark Wilder behandeld met de geavanceerdste software-programma's (declicker, decrackler, denoiser) en daarna met de hand bijgewerkt.

Maar de essentiële factor in het hele proces zijn de liefdevolle oren van de mensen achter de knoppen. 'Je moet ook van die muziek houden,' zegt Harry Coster. 'Een slechte man kan hele slechte dingen doen met goede apparatuur. Als je het niet mooi vindt, raffel je het af, en dat gebeurt ook altijd. Het is voor het eerst dat ze bij Columbia echt hun best hebben gedaan op een 78-toeren re-issue.'

Een beknopte vergelijkende luistertest bevestigt Costers woorden. Drie hoogtepunten uit Holiday's oeuvre, A Fine Romance (1936), The Very Thought Of You (1938) en Laughing At Life (1940), leveren afgemeten aan eerdere lp- en cd-edities steeds dezelfde conclusie op: ze klinken alsof een dik fluwelen gordijn voor de muziek is weggeschoven. Mark Wilder c.s. hebben enige lichte ruis voor lief genomen ten behoeve van een helderder instrumentenscheiding, in het bijzonder in de ritmesectie, en een fraaier, natuurlijker timbre van de blazers. En nog belangrijker, de stem van Billie Holiday klinkt directer, voller, levender, bijna alsof ze niet in 1938 maar in 2001 staat te zingen.

Ook de materiële uitvoering van Lady Day is superieur. De met kunstleer beklede box oogt als een album voor 78-toerenplaten uit de jaren veertig. Het 116 pagina's dikke boek bij de cd's bevat, naast alle relevante feiten, ontroerende foto's en verhelderende essays door onder anderen jazzcriticus Gary Giddins en producer Michael Brooks, die niet bang is om in zijn bespreking van de afzonderlijke nummers kaf en koren te scheiden.

Al die inspanningen (die helaas ook tot uiting komen in de forse winkelprijs van circa 400 gulden voor tien cd's) moeten uiteindelijk worden gerechtvaardigd door de kwaliteit van de muziek. Daar valt in dit geval niets op af te dingen. Billie Holiday (1915-1959) vormt samen met Ella Fitzgerald en Sarah Vaughan het Triumviraat van de jazz-zang, en van dat drietal heeft zij de sterkste zeggingskracht. Tot 1939 nam zij al haar platen op voor de firma Columbia, meestal begeleid door kleine jazzgroepen vol grote namen, zoals Lester Young, Ben Webster, Johnny Hodges, Roy Eldridge, Cootie Williams en Teddy Wilson. De spontane creativiteit die tussen haar en de musici ontbrandde, is zestig jaar later nog altijd een verbazingwekkend genot voor het oor.

In de loop der decennia is veel geschreven over de soms triviale songs die ze bij Columbia moest vertolken, en over het verband tussen haar gekwelde leven (drank, drugs, slechte mannen) en haar vocale oeuvre. Ook wordt in feministische kringen druk geargumenteerd over de vraag of Billie Holiday in haar liefdesleven een beklagenswaardige masochiste of juist een bewonderenswaardig sterke zwarte vrouw was.

De vraag is of al die bespiegelingen de essentie van haar muziek raken. Inzake het Columbia-repertoire stelt Michael Brooks kortweg vast dat 'een stuk hondenvoer' als What A Little Moonlight Can Do louter door de vertolking van Billie Holiday een classic is geworden. En collega-zangeres Carmen McRae sprak jaren geleden al het laatste woord over leven & werken van Lady Day: 'Zingen is de enige plek waar ze zichzelf kan uiten zoals ze altijd zou willen zijn. The only way she's happy is through a song.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.