Lachen om kadaverkunst

De angst om door de mand te vallen als kleinburger die niets van kunst snapt zit er diep in bij de gasten aan de stamtafels van televisietalkshows. Dat blijkt tijdens optredens van ene Tinkebell die beroemd werd door het zelf doden en tot handtas verwerken van haar kat. Je moet wat, als je hogerop wilt en inventiviteit ontbeert. Dood een dier, kassa.


Al die wezenloos blije BN'ers aan de praattafel geven natuurlijk geen kik. Die willen niet voor bekrompen doorgaan: slecht voor hun handel, het 'merk' dat ze van zichzelf gemaakt hebben. Met belangstellende koppen kijken ze naar zo'n kunstenaar die zelfgenoegzaam zwatelt hoe hij of zij de hypocrisie van dierenliefde ontmaskert. Schijnheilig is pas dat riedeltje van derderangs kunstenaars die een saai product met een ideële boodschap proberen op te pimpen. Vergeefs, want dat verstrekt een kunstwerk niet de waarde die het van zichzelf niet heeft.


Bijna niemand protesteert. Kennelijk acht men het sensatiegehalte van zo'n kunstwerk interessanter dan nadenken over het verschil tussen kunst, wreedheid en misselijke aanstellerij. Hoogstens hoor je een BN'er hierop reageren met ruis: ja, ik eet vlees, dus wie ben ik om te oordelen?


Alsof vleesconsumptie een vrijbrief is voor het martelen en ombrengen van dieren door iedereen die daar een middel tot roem in ziet. Alsof de artistieke vrijheid niet begrensd wordt door strafbare feiten. Of zou de politie van Nieuwleusen onmiddellijk stoppen met de opsporing van diegenen die vorige week een kat levend verbrandden, als een advocaat ineens zou melden dat het hier om kunst ging?


Nu maakt een vliegende opgezette kat furore als kunstwerk. Er wordt me weer gelachen en gegierd op de televisie - ditmaal bij de Vlaamse talkshow Villa Vanthilt. Ze kwamen niet meer bij van de geforceerde gezelligheid rondom de helikopterkat, om de haverklap werd er applaus gecommandeerd.


Maar waarom die verzenuwde jolijt? Keuren ze het onbewust toch af? De helikopterkat is een morbide gebbetje. Een doodgereden kat die van haar baasje een tweede leven kreeg. Als kunstwerk pover, zoals zoveel kadaverkunst. Omdat het nauwelijks doet wat goede kunst vermag: je kijk op de werkelijkheid veranderen, een dubbelzinnigheid tonen die op zoveel manieren doel treft dat moreel oordelen onmogelijk wordt. Omdat een goed kunstwerk altijd meer is dan wat het lijkt. Zo'n kunstwerk staat op zichzelf, wat de maker er ook over uitkraamt of de voor achterlijk gehouden bourgeois er ook aan afkeurt. Exit mottig tasje van Tinkebell.


De provocatie met dieren in de kunst heeft bovendien haar langste tijd beleefd. Het epateren van de burgerij is zinloos in een tijd waarin zowat alle heilige huisjes al omver geschopt zijn. Toch gaat het maar door. Denk aan Guillermo Vargas die in een galerie in Nicaragua een uitgemergelde straathond aan een lijn buiten bereik van hondenbrokjes tentoonstelde. Het regent nog steeds petities, al wordt inmiddels beweerd dat de hond wel eten en drinken kreeg en slechts drie uur per dag aan die lijn zat.


Denk ook aan het guillotineschaap van de Berlijnse kunstenaars Iman Rezai en Rouven Materne waarbij het publiek mocht beslissen of het beest gedood zou worden. Ook was er soortgelijke heibel rond de goudvissen in centrifuges van de Chileens-Deense Marco Evaristti, waarbij het publiek de knop mocht aanzetten (wat uiteraard gebeurde).


O ja, er was ook nog een oude film met een omgevallen schaap in agonie. Maker Jeroen Eisinga zei op de verrekijk dat een dier best mag sneuvelen voor een goed kunstwerk, waarna hij een verfrissende schrobbering van Yvonne Jaspers kreeg - eindelijk iemand die eerlijk durfde te zijn.


En dit zijn maar een paar voorbeelden. Inmiddels is aanstoot via kadaverkunst of afslachtingchantage even afgezaagd als de ingelijste orchideeënposters van Ikea. Al met al zijn die slapende poesjes in mandjes op menige vensterbank, made in China met vacht van levend gevilde dieren, zeker provocatiever dan de haai of de rottende koeienkop van Damien Hirst.


De sneue les uit dit alles is dat wreedheid de dieren kwaad doet, en het kunstwerk niet bijzonder maakt. De discussies die losbarsten gaan over moraal en niet over artistieke expressie. Van kunst is dan geen sprake meer. Artistiek interessante wreedheid daarentegen overvalt de kijker vaak onverwacht, in een ogenschijnlijk braaf kunstwerk. Het gevoel van verontrusting dat dan beklijft is van een totaal andere orde dan de terechte afkeer van dierenmishandeling voor een kunstwerk.


Nausicaa Marbe is schrijfster.


Www.vk.nl/nausicaamarbe


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden