Lachen om het verleden

Het is voorbij met de Duitse zwaarmoedigheid. Op het Duitse Film Festival 'film/spiegel' worden serieuze onderwerpen licht behandeld. Duitse humor bestaat wel degelijk....

Spreewald-Gurken! De augurken, een product uit voormalig Oost-Duitsland, zijn nergens meer te krijgen. Toch heeft Alex ze dringend nodig. Zijn moeder, in coma toen de Muur in 1989 werd gekielhaald, weet niet dat Oost-Duitsland niet meer bestaat. Om gezondheidsredenen houdt haar zoon de illusie intact, en daarin gaat hij ver; behalve Spreewald-Gurken en Halloren Kugeln schotelt hij zijn moeder ook een zelf in elkaar gedraaid tv-journaal voor. Daarin wekt hij de suggestie dat de Muur is afgebrokkeld omdat westerlingen, het kapitalisme beu, massaal naar de DDR afreizen.

Goodbye Lenin! van Wolfgang Becker is een film die de recente geschiedenis tegen het licht houdt. Becker, die in Das Leben ist eine Baustelle (1997) ook de gesteldheid van zijn land tot onderwerp maakte, toont aan het begin van Goodbye Lenin! archiefbeelden van de heilstaat. Die beelden zijn zoet gekleurd, als een herinnering die meewarig maakt. In het Nationale Filmtheater draaien Russische films, op het Alexanderplatz glimt de wereldklok in de zon, en voor het Konzerthaus op de Gendarmenmarkt - thans gedomineerd door hotels van Hilton en Four Seasons - staan Trabanten keurig naast elkaar geparkeerd.

De beelden stammen uit de jaren tachtig. Ze zijn nog geen twintig jaar oud. Maar ze ogen als opnamen van een ver verleden. De stalinistische woonblokken aan de Karl Marx-Allee, met een nieuwe façade, zijn in 2003 dure woonplekken. Vlakbij de Rijksdag, naast de plek waar Hitler vanuit zijn bunker de nazi's dirigeerde, wordt fanatiek gebouwd aan het Lehrter Bahnhof, het nieuwe station dat het hart zal vormen van de uitgebreide Europese Unie.

Het filmprogramma film/spiegel - de ontdekking van de buren, een selectie uit de Duitse films die de afgelopen twee jaar zijn gemaakt, vormt een staalkaart van dat nieuwe Duitsland. Hoewel de films inhoudelijk uiteen lopen, maken ze een ding duidelijk: het nihilisme en de loden last van de oorlogen maken plaats voor zelfspot, moderne relatieproblemen, en het vermogen om grote onderwerpen lichtvoetig te brengen.

Fickende Fische van Almut Getto, over een met hiv besmette jongen, is een aanstekelijk pleidooi voor het leven; Andreas Dresens Halbe Treppe is een komedie over het armoedige bestaan in Frankfurt aan de Oder; in Sonnenallee wordt de spot gedreven met de (Oost)-Duitse geschiedenis.

Deze producties, die breken met de zwaarmoedigheid van Rainer Werner Fassbinder en het intellectualisme van Wim Wenders, weerspiegelen het nieuwe bewustzijn dat ook in de Duitse literatuur zichtbaar is geworden. De samensmelting van Oost en West dwong de Duitsers het gemeenschappelijk verleden onder ogen te zien. Het inktzwarte schuldbesef, dat de Duitse kunst na de Tweede Wereldoorlog brandmerkte, is tot menselijke proporties teruggebracht. De Duitsers durven met een glimlach naar zichzelf te kijken, en vragen te stellen bij hun lot. De daders van de Tweede Wereldoorlog zijn tot de conclusie gekomen dat ze ook tot de slachtoffers van die oorlog behoren.

Toen de politiek van Bonn naar Berlijn verhuisde, bepleitte bondskanselier Schröder een minder verkrampte omgang met het verleden. Film blijkt daartoe het middel bij uitstek. De hoofdpersonen in Goodbye Lenin! (7 miljoen bezoekers) en Halbe Treppe functioneren als rolmodellen. Net zoals de personages uit Wenders' Der Himmel über Berlin dat twintig jaar geleden deden. De scène waarin een oude man op een braakliggend terrein, vlakbij de muur, naar de Potsdamer Platz zocht ('daar was toch Café Josti?'), maakte de historische breuk en de daarop volgende wezenloosheid tastbaar. Westler (1985) van Wieland Speck, over een homoseksuele vriendschap tussen een jongen uit Oost- en een uit West-Berlijn, was ook zo'n film die de psychologische afstand overbrugde. De liefde tussen Felix en Thomas vat vlam op het dan nog naargeestige Alexander Platz, en krijgt een vervolg in een donker café, waar wordt gefluisterd over politieke kwesties en geheime vluchtplannen.

De Friedrich Strasse, waar Felix uitgebreid wordt verhoord voordat hij zijn vriend in Oost-Berlijn kan bezoeken, is inmiddels een chique straat vol modewinkels en delicatessenzaken. De kale Potsdamer Platz van Wim Wenders oogt nu als een klein Manhattan; Daimler-Benz en Sony tonen in het nieuwe uitgaansgebied hun macht met imposante gebouwen van de architecten Renzo Piano en Helmut Jahn. Van de muur, die in Der Himmel über Berlin nog zo'n solide indruk wekt, is geen brok meer te zien. Het enige overblijfsel is een gepolijst, stenen spoor, dat herinnert aan de plek waar het communisme en het kapitalisme eens botsten.

De beelden van Oost-Duitsland die Wolfgang Becker in Goodbye Lenin! laat zien, zijn niet voor niets zoet gekleurd. Goodbye Lenin! is allesbehalve een politieke afrekening. Becker heeft geen interesse voor het sociaal-economische verhaal over de werkloosheid die in het voormalige Oosten twee keer zo hoog is als in het Westen.

Wat hij wél laat zien, ontstijgt de economische waarden; hij maakt een portret van een Duitse familie die heen en weer wordt geschud door haar eigen verleden. Die Duitse familie is Duitsland zelf. Een familie die het leven met vallen en opstaan heeft opgepikt en eindelijk weer om zichzelf kan lachen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden