Labour haalt met 45 procent van de stemmen meerderheid van 179 zetels; Britten vieren Blairs winst als bevrijding; Ashdown wint door tactische stemmers

De inwoners van Groot-Brittannië ontwaakten vrijdag, afhankelijk van hun politieke voorkeur, in verbazing, verbijstering of euforie. De aardverschuiving in de politieke verhoudingen in het land veroorzaakte golven van enthousiasme onder aanhangers van Labour en de Liberaal-Democraten en diepe verslagenheid in het Conservatieve kamp....

Van onze correspondent

Bert Wagendorp

LONDEN

In het hele land heerste het gevoel dat zich een historische gebeurtenis had voorgedaan. Labour-aanhangers schudden tot diep in de nachtelijke uren in spontane straatfeesten de frustraties van achttien jaar oppositie en vier verkiezingsnederlagen van zich af. Er deden zich daarbij taferelen voor alsof het land zojuist van een wrede bezetter was bevrijd.

De laatste Labourpremier vóór Tony Blair, James Callaghan, vergeleek vrijdag de uitslag van de verkiezingen en de euforische sfeer met die van 1945, toen Labours Clement Attlee Winston Churchill een verpletterende nederlaag toebracht. 'Dat moment is mijn generatie altijd bijgebleven als een hoogtepunt in ons bestaan, iets dat we de rest van ons leven niet meer zouden vergeten. Hetzelfde zal het geval zijn voor de jonge generatie die getuige is geweest van wat er de afgelopen nacht in Groot-Brittannië is gebeurd.'

Tony Blair boekte de grootste verkiezingszege in de geschiedenis van zijn partij. Labour won 419 van de 659 zetels, en behaalde daarmee een voor Labour unieke meerderheid van 179 zetels. Het zetelaantal van de Conservatieven werd ruim gehalveerd, tot 165. Alleen na de verkiezingen van 1906 waren dat er minder.

Ook de Liberaal-Democraten moesten teruggaan naar de jaren voor de Tweede Wereldoorlog om even succesvolle verkiezingen te vinden als die van 1997. Paddy Ashdowns partij won 46 zetels, 26 meer dan in 1992.

John Major verliet vrijdagochtend zijn ambtswoning in Downing Street om koningin Elizabeth zijn ontslag aan te bieden. Op hetzelfde moment waren aan de achterkant van het gebouw verhuizers al bezig om de privé-spullen van de oud-premier in te pakken. Even na Majors vertrek arriveerde Tony Blair op Buckingham Palace, waar de monarch hem verzocht een regering te formeren. Daarna reed hij naar Downing Street, waar hij een ware heldenontvangst kreeg.

Een korte speech op straat, waarin hij Labours doelstellingen nog eens herhaalde, sloot hij af met de woorden: 'Genoeg gepraat, aan de slag.'

Major was op dat moment al aan het lunchen op The Oval, het beroemde cricketstadion in Londen. Daar keek hij 's middags naar het duel tussen Surrey en een team van de gezamenlijke universiteiten. Bij zijn vertrek uit Downing Street had Major te kennen gegeven snel te willen aftreden als partijleider. 'Als het gordijn valt, is het tijd het toneel te verlaten. En dat ben ik ook van plan.'

De eerste die zich vrijdag beschikbaar stelde voor de opvolging van Major was oud-minister Kenneth Clarke. 'Het spijt mij zeer dat John heeft besloten af te treden. Ik zal mij zeker kandidaat stellen', zei Clarke voor de BBC-radio. Clarke behoort tot de gematigde vleugel van de partij. Twee mogelijke concurrenten, John Redwood en William Hague, weigerden zich over hun kandidatuur uit te laten.

John Major zal de geschiedenis ingaan als de man die zijn partij naar de grootste verkiezingsnederlaag sinds 1832 leidde. De Conservatieve en Unionistische Partij raakte al haar zetels kwijt in Schotland en Wales en verloor ook zwaar in midden-Engeland en rond de grote steden.

Verschillende leden van Majors kabinet werden meegesleurd in de door Labour veroorzaakte lawine. In Schotland verloor minister van Buitenlandse Zaken Malcolm Rifkind zijn zetel, net als de minister voor Schotland Michael Forsyth en de minister voor Handel en Industrie Ian Lang.

Maar de grootste sensatie was het verlies van Michael Portillo in Enfield Southgate, waar de jonge Labourkandidaat Stephen Twigg Portillo's oude meerderheid van ruim vijftienduizend stemmen vermorzelde.

Portillo stond hoog op de lijst van mogelijke opvolgers van Major als partijleider. 'Daar hoef ik me nu in elk geval niet meer mee bezig te houden', verklaarde Portillo. Behalve Portillo verloren ook de kabinetsleden Waldegrave en Freeman hun zetel.

In Glasgow Govan won Mohammed Sarwar, een miljonair van Pakistaanse afkomst, de zetel voor Labour. Hij wordt de eerste islamitische MP van het land. Toen zijn uitverkiezing werd bekendgemaakt, braken in de zaal ongeregeldheden uit, veroorzaakt door aanhangers van de kandidaat van de fascistische Britse Nationale Partij.

Groot-Brittannië beleeft op 14 mei ook de primeur van de entree van een parlementslid dat er openlijk voor uitkomt homoseksueel te zijn. In Exeter won Labour-kandidaat en voormalig BBC-verslaggever Ben Bradshaw. De voorafgaande campagne was een van de meest 'vuile' in Groot-Brittannië, waarin de zittende Conservatieve MP Adrian Rogers zich vooral op Bradshaws seksuele voorkeur concentreerde.

Tactisch stemmen door zowel aanhangers van de Liberaal-Democraten als die van Labour, versterkte de nederlaag van de Conservatieven. Volgens analisten kwam het nooit eerder op zo grote schaal voor dat de meest kansrijke kandidaat van een van beide partijen door aanhangers uit beide kampen werd gesteund om de Conservatieve kandidaat te kunnen verslaan. In het verleden profiteerden de Conservatieven in veel gevallen van de splitsing in de stemmen voor Liberalen en Labour.

De Liberaal-Democraten van Paddy Ashdown hadden hun grote winst voor een belangrijk deel aan de tactische stemmers te danken. Vergeleken met vijf jaar geleden daalde het totale stemmenpercentage van de Lib-Dems met 1 procent tot 17, maar het percentage van de Lagerhuiszetels steeg van 3 naar 6,8 procent. Het kleinste verschil in de verkiezingen van 1997 viel uit in het voordeel van de Lib-Dems. In Torbay bleek hun kandidaat Adrian Sanders, na twee keer tellen, twaalf stemmen meer te hebben behaald dan de Conservatieve kandidaat, schrijver-politicus Rupert Allason.

Labour behaalde zijn forse meerderheid met 45 procent van de stemmen, nog geen 3 procent meer dan het percentage waarmee de Conservatieven in 1992 een geringe meerderheid in het parlement wonnen. Dat opvallende feit was te danken aan het feit dat de partij het best presteerde in de zetels die vooraf als doelwit waren gekozen. Van de eerste honderd zetels op die lijst veroverde Labour er 98, waaronder alle Conservatieve targets.

Een van de meest geruchtmakende daarvan was de Londense zetel in Putney. Daar stond de leider van de Referendum Partij, super-euroscepticus James Goldsmith kandidaat, tegen voormalig minister David Mellor. Labour-kandidaat Anthony Colman won, Goldsmith haalde niet eens de vereiste 5 procent om zijn inschrijfgeld terug te kunnen vragen.

Tijdens Mellors afscheidstoespraak bleek dat Goldsmith daar niet om treurde. Out!, out!, out! schreeuwde de miljardair sarrend in de richting van Mellor.

De Referendum Partij, opgezet om de Conservatieven in een meer eurosceptische richting te dwingen, leek in geen van de districten een beslissende rol te hebben gespeeld in de ondergang van de Conservatieve kandidaat.

In Noord-Ierland boekte Sinn Fein de meeste winst. De politieke vleugel van de IRA won twee zetels en zag zijn stemmenpercentage met bijna 7 procent stijgen. Gerry Adams versloeg Joe Hendron van de SDLP in West-Belfast, Martin McGuinness werd parlementslid voor de nieuwe zetel in Mid-Ulster. Beiden zullen hun zetel in Westminster overigens niet innemen. McGuinness versloeg William McCrea van Ian Paisley's DUP. Die partij verloor twee van haar vier zetels. UUP (9) en SDLP (4) bleven gelijk.

Premier Blair maakte vrijdagmiddag de belangrijkste leden van zijn kabinet bekend. Er waren geen verrassingen. Prescott (vice-premier en Transport en Milieu), Brown (Financiën), Cook (Buitenlandse Zaken), Beckett (Handel), Blunkett (Onderwijs), Straw (Binnenlandse Zaken) en Irvine (Justitie) zullen het hart gaan vormen van Blairs regering.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.