ANALYSE

Laatste muur uit Koude Oorlog langzaam gesloopt

Na 54 jaar vijandschap kondigden de leiders van Amerika en Cuba vorig jaar december herstel van de relatie aan. Vandaag treffen ze elkaar in Panama.

Toeristen bezichtigen de Cubaanse hoofdstad Havana vanuit een touringbus, februari 2015.Beeld Getty Images

Als ze elkaar vandaag of morgen in Panama-stad tegenkomen in de wandelgangen van de Summit of the Americas, zal veel betekenis worden gehecht aan de lichaamstaal, de mimiek, het aantal en de duur van de ontmoetingen. Hoewel een officieel overleg tussen de Amerikaanse president Barack Obama en zijn Cubaanse collega Raul Castro niet is geagendeerd, kan elke blijk van chemie bijdragen aan het slopen van de laatste muur uit de Koude Oorlog.

In het beste geval neemt Obama zelfs een cadeautje mee: het verwijderen van Cuba van de lijst landen die volgens de VS het internationale terrorisme steunen. Volgens The New York Times stonden stafleden in het Witte Huis deze week op het punt een besluit daarover aan de president voor te leggen ter ondertekening.

Ambassades

Vermoedelijk moet dat wachten tot na de top, maar dát het gaat gebeuren staat vast. Dan kan een tweede grote stap worden gezet: het heropenen van de ambassades in Washington en Havana. Daarmee zal een einde komen aan een periode van 54 jaar waarin het Caribische eiland en de naburige supermacht op voet van vijandschap leefden. Maar de echte toenadering moet dan nog beginnen.

De doorbraak had, als donderslag bij heldere hemel, plaats op 17 december. In gelijktijdige tv-verklaringen maakten Obama en Castro bekend te gaan werken aan een proces dat moet leiden tot herstel van de diplomatieke betrekkingen en uiteindelijk het opheffen van het uit 1962 stammende Amerikaanse handelsembargo tegen Cuba. Dat laatste kan nog een paar jaar duren. Het is afhankelijk van instemming van het Congres. De invloedrijke anti-Cubaanse lobby in Washington, bestaand uit naar de VS gevluchte Cubanen en hun politieke medestanders, zal niet zomaar het hoofd in de schoot leggen. 'Het is aan de opvolger van Obama om een politieke meerderheid te smeden voor beeindiging van de sancties', zegt Riordan Roett van Johns Hopkins University in Washington.

Totale mislukking

Door diezelfde lobby heeft het zo lang geduurd dat een Amerikaanse president deze voor de hand liggende stap kon zetten. De meeste Cuba-experts in de VS zagen allang in dat het Cuba-beleid een totale mislukking was. Cuba vormde op geen enkele manier nog een bedreiging. De verstarring van het Castro-bewind werd door het embargo juist in stand gehouden.

'De Cuba-lobby is gepassioneerd, goed georganiseerd en heeft veel geld', zegt Ted Piccone van denktank Brookings in Washington. 'Zo werkt ons systeem: de luidruchtigste factie krijgt de meeste aandacht. De rest van het Congres heeft niet veel oog voor Cuba, daarvoor is het niet belangrijk genoeg.'

Toch is er ook een tegenlobby op gang gekomen. De Amerikaanse landbouw wil dolgraag exporteren naar Cuba en ziet met lede ogen aan hoe andere landen de kansen grijpen. Landbouwstaten als Texas, Kansas en Minnesota willen af van het embargo.

Vrouwen, waarvan een een broek draagt met daarop de Amerikaanse vlag, staan achter hun bloemenstalletjes in Havana.Beeld ap

Zwakkere lobby

De doorbraak werd ook mogelijk doordat de Cubaanse lobby zwakker is geworden. De oude generatie ballingen volhardt in haar totale afwijzing van het Castro-bewind, maar de jongeren staan minder verbeten in het leven. Zij zijn geworteld in de VS, hoeven niet meer definitief terug naar hun vaderland en hopen op een menselijke dooi in de verhoudingen.

Obama's recente initiatief heeft die trend versterkt. Van de Cubanen in de VS is 51 procent voorstander van toenadering; drie maanden geleden was dat nog 44 procent. Het aantal voorstanders onder de jongeren (69 procent) is veel hoger dan onder Cubanen boven de 65 jaar (38 procent).

Bij de presidentsverkiezingen van 2012 was Obama al de verrassende winnaar geworden in de staat Florida, waar de meeste Cubaanse ballingen wonen. Dat was nadat hij had bekendgemaakt te streven naar een betere relatie met Cuba. Verdere electorale risico's loopt Obama niet; hij kan niet herkozen worden en de Congresverkiezingen zijn achter de rug.

Een toerist neemt foto's in Havana.Beeld afp

Concrete maatregelen

Hoewel het embargo voorlopig blijft bestaan, ging de verklaring van 17 december al gepaard met een reeks concrete maatregelen. Het reizen over en weer wordt makkelijker voor burgers. Er komen meer culturele uitwisselingen. Cubaanse ballingen kunnen makkelijker geld naar familie overzee sturen. Telecommunicatie en internet worden verbeterd. Bovendien zullen de Amerikanen ruimer gebruikmaken van de uitzonderingen die het sanctieregime al kende voor landbouwproducten en medicijnen.

Voor de Cubaanse regering is de economische opening de enige drijfveer voor de dooi. Het land is straatarm en kan niet langer rekenen op de steun van Venezuela, dat zelf in crisis verkeert. Maar er zijn grote risico's. Als de muur tussen Cuba en de VS wordt afgebroken, kunnen culturele en politieke vonken eenvoudiger overspringen. Door opbloei van de markt kan een nieuwe middenklasse ontstaan, zelfbewust en niet langer afhankelijk van de staat.

'Cubaanse leiders zijn bang de controle te verliezen', zegt Carl Meacham van denktank CSIS in Washington. 'Het is geen keuze, maar noodzaak. Ze willen de opening zo geleidelijk mogelijk.' Op korte termijn zullen de extra inkomsten het bewind meer lucht geven. Op langere termijn echter, zegt Meacham, 'dreigt de ondergang'.

Bevroren in de tijd

Cuba neemt voor het eerst sinds 1962, toen het op aandringen van de VS werd geschorst, deel aan een top van de Organisatie van Amerikaanse Staten (OAS). Tijdens de Koude Oorlog had een groot deel van Latijns-Amerika problemen met Cuba, maar inmiddels hebben alle landen normale betrekkingen. Alleen het beleid van de VS is nog 'bevroren in de tijd', volgens Cuba-expert Cynthia Arnson van het Wilson Center in Washington. Dat kost de VS veel goodwill in de regio. Geheim diplomatiek overleg tussen de VS en Cuba begon in 2013, na bemiddeling door de Argentijnse paus Franciscus. Voor de top vandaag en morgen in Panama-stad zijn ook Cubaanse ngo's uitgenodigd van uiteenlopende snit: ballingen, dissidenten uit Cuba en regeringsgezinde organisaties. Een eerste ngo-forum woensdag stemde niet hoopvol. Ongeveer honderd aanhangers van de communistische regering scholden Cubaanse dissidenten uit voor 'imperialisten' en 'huurlingen'. Na een uur verlieten ze boos de zaal. 'We zullen niet nogmaals één ruimte delen met groepen die worden betaald door de VS en die het Cubaanse volk zoveel schade hebben berokkend', zei de woordvoerster van een Cubaanse studentendelegatie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden