'Laat PvdA een strijdbaar links alternatief worden'

Het is nu of nooit, zegt de scheidend ideoloog van de PvdA. De Brexit bewijst volgens Monika Sie Dhian Ho dat Europa sociale doelstellingen nodig heeft.

Monika Sie Dhian Ho.Beeld Jiri Buller

'Ik ben niet goed in ruzie-maken', zegt Monika Sie Dhian Ho (49), afzwaaiend huisideoloog van de PvdA, ook wel bekend als 'de vechtpartij'. En: 'Ik heb er niet mijn dagelijkse business van gemaakt om herrie te schoppen.'

Misschien is Sie daarom relatief onbekend gebleven voor het grote publiek. Toch was ze liefst acht jaar directeur van de Wiardi Beckman Stichting, het wetenschappelijk bureau van de PvdA en voerde ze de beweging 'Van Waarde' aan, die weer 'zuurstof in het bloed' van de partij moest brengen. Daarvoor mobiliseerde ze tal van wetenschappers en schakelde ze leden in om de hervormingen in de verzorgingsstaat te monitoren. Per 1 juli is Sie begonnen als directeur bij Instituut Clingendael.

Ze is de fluisterende ideoloog geweest, niet goed voor schreeuwende krantenkoppen, maar volgens medestanders wel een erflater van de PvdA in het post-Rutte II-tijdperk.

'Het is nu of nooit', zegt de politicologe een paar dagen na het Britse nee. 'De Brexit is een signaal, een verschrikkelijke wake-upcall. De crisis loopt door heel Europa. Heel veel mensen zien dat zij niet profiteren van deze EU. In godsnaam, laten we een alternatief bieden.'

Ook nu ze afscheid neemt, zoekt Sie geen ruzie, maar over de koers van de PvdA is ze ondubbelzinnig. Er moet een strijdbaar links alternatief komen voor het ongebreidelde marktdenken aan de ene kant en het populisme van Geert Wilders en Marine Le Pen aan de andere kant.

Partijvoorzitter Hans Spekman heeft haar ideologische heroriëntatie omarmd. En ook het komende verkiezingsprogramma zal leunen op Sie's stukken. In liberale kringen worden die spottend omschreven als 'een terugkeer naar de klassenstrijd'. En ook in de eigen partij was niet iedereen blij met het ongegeneerd linkse pleidooi tegen het marktdenken. Vooral niet omdat de PvdA juist onder leiding van Diederik Samsom enthousiast was gaan samenwerken met de liberalen. Bij de presentatie van het rapport Van Waarde zei hij: 'De toekomst van de sociaal-democratie ligt niet links van het regeerakkoord. Trap niet in die val.'

Sie: 'Tot de dag van vandaag begrijp ik die uitspraak niet. Samsom zegt dat de toekomst van de sociaal-democratie in het verlengde ligt van de lijn die dit kabinet heeft uitgezet. Maar we zitten in een coalitie met de VVD. Het kabinet volgt een paarse lijn. Daar moeten de opvattingen van de PvdA ten principale links van liggen. We zijn rood, niet paars. Samsom en ik komen daar niet uit. Het is een fundamenteel verschil van opvatting.'

Op de vraag of ze hoopt op een andere partijleider, reageert ze met een vriendelijke glimlach. 'Er komt straks een lijsttrekkersverkiezing. Er valt wat te kiezen.'

Er bestaan nog steeds verschillende stromingen?

'Van Waarde is breed aangenomen door de partij. Er ligt een zelfbewust programma. Maar er is wel altijd een stroming geweest van bestuurders en fiksers die minder door waarden en ideologie worden gedreven. Die is er nu nog.'

Volgens Sie vraagt de huidige tijd om meer dan fixers. Er is behoefte aan een collectieve identiteit, aan gemeenschapszin. De politiek moet daar inspiratie en perspectief voor bieden.

'Het idee van een collectieve identiteit is heel lang uit de mode geweest. Een socioloog als Anthony Giddens, aan wie ook de sociaal-democratie zich heeft gelaafd, zei dat het draait om zelfidentiteit. Het individu centraal. Identiteit is aan jezelf werken. Meer niet. Maar dat is niet zo. Er is juist grote behoefte aan collectieve identiteit. Kijk om je heen. Steeds meer mensen zijn gevoelig voor de reductie van hun identiteit tot één geloof of één volk. Een gevaarlijke tendens.

'De politiek van het midden lost dat verlangen naar identiteit niet in. Terwijl dat wel kan, bijvoorbeeld met een groot politiek project waaraan mensen trots kunnen ontlenen. Vroeger was de verzorgingsstaat zo'n bron van trots, maar het kan bijvoorbeeld ook gaan om een samenlevingsmodel. Hoe mooi is het om in een sterke rechtsstaat en een vrije samenleving te leven, waarbinnen je vrijheid van meningsuiting hebt, maar die we ook moeten beschermen tegen bedreigende krachten.'

Speelt Aboutaleb daarop in met zijn opmerking 'rot dan maar op'?

'Aboutaleb belichaamt op cultureel vlak zo'n politiek project. Hij is heel duidelijk over de voorwaarden van onze samenleving. Hij zegt: 'Dit zijn onze waarden. Tot hier en niet verder.' Dat spreekt enorm aan. Mensen hebben behoefte aan grenzen. Aan red lines. Aan invulling en afbakening van de gemeenschap.

'Aboutaleb belichaamt natuurlijk ook iets waar we allemaal naar verlangen: een geslaagde integratie. Daar hoeft hij zijn mond niet eens voor open te doen. Alleen door er te zijn, biedt hij hoop.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Ahmed Aboutaleb.Beeld anp

Speelde dat verlangen naar een collectieve identiteit ook een rol bij de Brexit? Boris Johnson hield de kiezers voor dat het Remain-kamp de kracht van Groot-Brittannië onderschatte, dat het land weer onafhankelijk kan zijn?

'De Brexit-campagne voedde de behoefte aan collectieve identiteit door op te komen voor 'Het Britse Volk'. Dat werkte, omdat aan de andere kant een verhaal ontbrak. Het tragische is natuurlijk dat de beloftes leugens waren. De Britten zullen er hard op achteruitgaan. Een exit uit de EU is een verschrikkelijke zelfverwonding.'

Was het een emotionele beslissing?

'Het is vreemd om een tegenstelling op te roepen tussen de verstandigen versus de onderbuiken. Er is gezegd dat de mensen onzeker zijn en angstig, maar dat is helemaal niet zo. Mensen zien dat het niet goed gaat. Ze zijn ontevreden. De financiële instellingen worden beter van de EU. Het hardwerkende volk niet. De ongelijkheid neemt toe binnen landen en tussen landen.'

'Er moet een alternatief komen voor dit Europa van Merkel, dit Europa van begrotingsdiscipline zonder sociale doelstellingen. Europa heeft ingezet op de integratie van markten. Het geld dat daarmee verdiend werd, is door linkse partijen ingezet om de verzorgingsstaat te verstevigen. We hebben onvoldoende ingezien dat ongebreidelde markten niet meer in bedwang te houden zijn, dat lidstaten tegen elkaar uitgespeeld worden door kapitaal.

'We moeten de markt beteugelen, op het gebied van de arbeid, op het gebied van de financiële sector, op het gebied van vrij verkeer van personen. Als we dat niet doen, zullen Marine Le Pen en Geert Wilders op een verschrikkelijke manier het alternatief bieden.

'De EU lijkt ons nu de greep op het bestaan te ontnemen, terwijl het project juist ooit begon om meer greep te krijgen. Europa is opgericht om ongelijkheid te beperken, om werk te creëren, vanuit de angst dat het anders weer mis zou gaan, zoals in de jaren dertig. Het project begon met het diepe besef dat vlak onder de oppervlakte een heel donker Europa gloort. Daar zien we nu weer glimpen van.'

Maar kan Europa wel anders? We zien vooral dat de begrotingsregels strenger zijn geworden, keurig uitgevoerd door de PvdA'er Jeroen Dijsselbloem.

'Het is tijd om de begrotingsregels te veranderen. Brussel hoeft niet ieder jaar met aanbevelingen te komen, dat kan ook met grotere tussenpozen, om de zoveel jaar. Cruciale publieke investeringen in onderwijs en kinderopvang en in vergroening van de economie moeten niet als pure kosten worden gezien. Dan kan een land als Nederland - met een uitstekende economie - de kans krijgen om te investeren.'

Asscher heeft geprobeerd iets te doen aan de concurrentie door Oost-Europese werknemers. Ook dat gaat heel moeizaam.

'Het kan, het moet. Polen zijn welkom, maar onder de regels die we hier stellen. Die worden nu systematisch ondergraven. Er zitten allerlei gaten in de regelgeving. En de regels die er zijn, worden ontdoken.

'Mensen kunnen dan zeggen: ik wil eruit, want ik kan niet concurreren met een Bulgaar. Maar dat is heel onverstandig. We moeten het binnen de EU doen. Ik geloof in dappere politici die naar voren treden, die anderen uitdagen. Dat Asscher code oranje afkondigde voor de Europese arbeidsmarkt vond ik dapper. Het moet met grotere kracht worden voortgezet, zeker na het signaal van de Brexit. We zullen met kopgroepen moeten gaan werken.'

Sie vindt dat het kabinet-Rutte II op enkele terreinen voortgang heeft geboekt. Ze prijst de agenda van Asscher, die thema's als goed werk en de nadelen van flexibilisering op de agenda heeft gezet. 'Het vaandel is gehesen, er is een koerswending. Dat is een begin.' Ze is ook positief over de aandacht voor het beroepsonderwijs, al hamert Sie erop dat laagopgeleiden nog altijd minder kans krijgen om zich bij te scholen dan hoogopgeleiden. 'The lucky ones get luckier'.

Lodewijk Asscher.Beeld anp

Klopt het dat u samen met Aboutaleb tegen de invoering van een leenstelsel hebt gepleit?

'Onze inschatting was dat het een te hoge drempel zou opgooien voor migrantenkinderen en kinderen met lager opgeleide ouders om te gaan studeren. En niet alleen voor de allerarmsten, maar ook voor kinderen uit modale gezinnen. Ik kom uit een confuciaans-calvinistisch gezin (Sie's vader is van Chinese komaf, red.). Daar is het lenen van grote bedragen niet gebruikelijk. Aboutaleb heeft met zijn Marokkaanse achtergrond vergelijkbare ervaringen. Er zijn compenserende maatregelen genomen, maar de eerste berichten geven genoeg aanleiding om de effecten vreselijk goed in de gaten te houden.'

Als u naar de Nederlandse samenleving kijkt, bent u dan optimistisch?

'De samenleving is ontevredener geworden. Er is onvoldoende geïnvesteerd in de publieke sector, terwijl een sterke publieke sector juist de gelukkige samenleving onderscheidt van de ongelukkige samenleving.

'Door een sterke verzorgingsstaat krijg je meer solidariteit. Het omgekeerde geldt helaas ook. Neem een stad als Rotterdam, waar ik twintig jaar heb gewoond. Daar is de decentralisatie snel en hard doorgevoerd. Er is in één jaar bezuinigd op de thuiszorg, de huishoudelijke hulp, de wijkcentra...

'De leefbaarheid van die buurten staat onder druk. En als het stadsbestuur dan een keer komt praten, gaat het niet over die zaken, maar over het plaatsen van een asielzoekerscentrum. Dat lukt niet. Je kunt geen solidariteit verwachten van een buurt die zelf geen solidariteit ervaart.'

'We moeten investeren in een solidaire gemeenschap, want de vluchtelingencrisis zal nog heel veel van ons vragen. We zijn nu alleen maar bezig met het afsluiten van Europa, maar er moet ook een veilige route voor vluchtelingen komen naar Europa. Een luchtbrug. We zullen landen als Libanon en Jordanië moeten ontlasten. Dat is solidair, maar ook welbegrepen eigenbelang. Als Libanon en Jordanië door de hoeven zakken, is de ellende niet te overzien.'

Er komen nu verkiezingen aan, de PvdA gaat met uw ideeën aan de slag. Is dat geen raar moment om weg te gaan?

'Het is tijd voor nieuw bloed, voor een nieuw groot idee. Er zou op deze post nu een hele goede groene econoom kunnen komen of een jonge socioloog die gaat werken aan projecten voor verbinding tussen migranten en autochtonen.'

De PvdA staat er heel slecht voor.

'De PvdA kan het sowieso niet alleen. Ik hoop dat er een bredere beweging ontstaat. Een partij als het CDA wordt ook door waarden gedreven en niet alleen door marktdenken. En durf als PvdA ook eens naar links te kijken, zou ik zeggen. Naar de SP, naar GroenLinks, waar Jesse Klaver zich tegen het economisme keert.

'Met rechts-populisten aan de ene kant en de ongebreidelde markt aan de andere kant, wordt samenwerking dwingender en natuurlijker. Onder deze omstandigheden voel je wie je bondgenoten zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden