Laat lichaam zelf tumor te lijf gaan

Kankerbestrijding komt neer op kapot maken van de tumor. Immunotherapie is een nieuwe benadering: het lichaam wordt ertoe aangezet zelf de tumor aan te vallen.

De jaarlijkse onderzoeksprijs van KWF Kankerbestrijding wordt besteed aan immunotherapie, de behandelmethode die door het grootste wetenschapsblad Science is uitgeroepen tot doorbraak van het jaar. Vandaag krijgt Ton Schumacher, hoogleraar immunotechnologie in het Antoni van Leeuwenhoek (AvL), 2 miljoen euro uitgereikt, waarmee hij de behandeling zo kan verbeteren dat die bij nog meer patiënten aanslaat.


Bij immunotherapie wordt het immuunsysteem van de kankerpatiënt versterkt zodat het lichaam zelf de tumor aanvalt. Schumacher experimenteert in het AvL, samen met medisch oncoloog John Haanen, met een techniek die TIL heet. Vaak heeft het immuunsysteem de tumor wel in de gaten, legt hij uit, en zijn er T-cellen (cellen die indringers bestrijden) naar het gezwel gedirigeerd, maar ze zijn met veel te weinig. De tumor weet ze met trucs buiten de deur te houden. De immuuncellen hebben, kortom, hulp van buitenaf nodig. Bij de TIL-techniek worden de T-cellen uit het kankergezwel gehaald, uitwendig vermeerderd en teruggestopt, zodat ze massaal de tumor gaan aanvallen.


Maar immunotherapie mag dan sommige patiënten genezen, bij een heel grote groep blijft resultaat uit. Waarom? Dat wil Schumacher met het prijzengeld gaan uitzoeken. Hij denkt dat de immuuncellen extra sturing nodig hebben. Daarom wil hij bestuderen wat de T-cellen precies van de tumor herkennen.


Kankercellen hebben ten opzichte van normale cellen een groot aantal genetische afwijkingen, legt hij uit, en daardoor zitten er aan de buitenkant vreemde stukjes eiwit waarop het immuunsysteem reageert. Zijn plan: een stukje tumorweefsel bij een patiënt weghalen, de genetische mutaties op een rijtje zetten en met de computer berekenen welke afwijkende eiwitten de tumorcel daardoor maakt. Met die kennis wil hij de weggehaalde T-cellen van de patiënt bestuderen. T-cellen zijn gespecialiseerd en reageren op één specifiek eiwit. Als bekend is welke tumoreiwitten de sterkste reactie uitlokken, dan is meteen duidelijk welke T-cellen belangrijk zijn voor het aanvalsplan.


Daarna komt stap twee: niet de hele collectie immuuncellen vermeerderen en teruggeven aan de patiënt, zoals tot nu toe gebruikelijk was, maar alleen de T-cellen die de kankercel goed herkennen. Dat filteren gebeurt met behulp van magnetische bolletjes, verduidelijkt Schumacher. Die selectie is van belang, zegt hij, omdat T-cellen onderling moeten concurreren om de groeifactoren, de voeding in het bloed. Door te selecteren komen de groeifactoren alleen de effectieve T-cellen ten goede.


Schumacher wil ook bekijken of de T-cellen kunnen worden geactiveerd met een vaccin. Zo'n vaccin moet dan wel voor iedere patiënt apart worden gemaakt, legt hij uit. Elke tumor is uniek en daardoor zijn de T-cellen die kunnen aanvallen per patiënt anders.


Compleet nieuw

Immunotherapie is een compleeet nieuwe manier om kanker te behandelen: niet de tumor wordt aangepakt maar het immuunsysteem wordt versterkt. Dat gebeurt door afweercellen buiten het lichaam te vermeerderen en terug te spuiten of door immuuncellen zo te veranderen dat ze kankercellen aanvallen. Daarnaast komen er steeds meer medicijnen die de trucs blokkeren die tumorcellen gebruiken om het immuunsysteem om de tuin te leiden.


De aanpak blijkt bij 40 procent van de patiënten met een melanoom (agressieve huidkanker) effectief. Sommige patiënten genezen zelfs dankzij hun opgepepte afweer. Ook bij nier- en longkanker slaat de behandeling aan en dat succes breidt zich uit naar andere typen kanker.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden