Laat het virus maar komen

In Bilthoven ligt het draaiboek klaar voor het geval een gevaarlijke griepepidemie ook Nederland overspoelt. Die zal tot duizenden doden en heel veel meer zieken leiden....

Tot een wereldwijde epidemie of pandemie zal de raadselachtige longziekte SARS zich niet ontwikkelen. Daarvoor verloopt de besmetting te moeizaam, de ziekte wordt namelijk niet door in de lucht zwevende deeltjes overgedragen. Er is direct contact nodig om besmet te worden met SARS.

Maar de ziekte, die zich desalniettemin razendsnel over de wereld heeft verspreid, is voor de medische wetenschap een waarschuwingstelefoontje dat er ooit een onbekende ziekteverwekker voorbij zal komen die bijzonder besmettelijk is. Een pandemie met als gevolg een ontwrichting van de samenleving lijkt onvermijdelijk.

De Wereldgezondheidsorganisatie WHO schat dat er bij een pandemie in de geïndustrialiseerde landen tussen de 57- en 120 miljoen mensen ziek worden, van wie er tussen de 280- en 650 duizend zullen overlijden. Andere deskundigen noemen sterftecijfers van 2 procent van de bevolking. Dat zou voor Nederland alleen al neerkomen op driehonderdduizend doden.

Zo'n vaart loopt het volgens het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) niet. Het instituut, dat in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid aan het rekenen is geslagen, komt in het slechtste geval op ruim zesduizend doden in Nederland.

Het RIVM-cijfer geldt voor de meest waarschijnlijke kandidaat voor zo'n doemscenario: het griepvirus. Het is niet langer de vraag óf er een wereldwijde epidemie komt, maar wanneer, zeggen de virusdeskundigen in koor.

Het hoofd van het Amerikaanse Centers for Disease Control (CDC) in Atlanta dr. Julie Gerberding legde afgelopen week het verband tussen SARS en een pandemie door griep. 'We geloven niet dat we hier te maken hebben met griep, maar de ziekteverwekker van SARS heeft veel eigenschappen waar we ons ook druk om zouden maken bij een opkomende griepgolf.'

Volgens haar is de ziekteverwekker besmettelijk en behoorlijk ziekmakend. De boosdoener komt uit een dichtbevolkt deel van de wereld en er wordt veel met vliegtuigen over de wereld gereisd. 'Het herinnert ons eraan dat de wereld een dorp is geworden en dat een opkomend probleem in één deel van de wereld ons allemaal raakt.'

In Nederland wordt al enige tijd nagedacht over de gevolgen van een wereldwijde epidemie door griep, al voordat er sprake was van de mysterieuze longontsteking die nu de kop op steekt. In 2001 publiceerde het RIVM een rapport over de vraag naar zorg tijdens een influenza-pandemie. De Gezondheidsraad schreef in 2000 een advies over de vaccinatie bij een grieppandemie.

Een verwoestende uitbraak van griep is niet nieuw. De wereld kende in de vorige eeuw drie pandemieën, de Spaanse griep in 1918 met minimaal 20 miljoen doden, de Azië-griep eind jaren vijftig met zeventigduizend doden (vooral in de VS) en de Hongkong-griep eind jaren zestig met ook enige tienduizenden doden.

Het gevaar van het griepvirus is dat het zich in vele gedaantes vertoont, elk jaar weer ietsje anders. Daarom is er niet een duurzaam middel te maken tegen de griep, er is elk jaar een iets ander vaccin nodig om de mensen te beschermen. Voor veel griepvirussen is bekend welk vaccin nodig is. Meestal is tijdig bekend welke virusvariant onze kant op komt en is er genoeg tijd om voldoende entstof te maken voor de jaarlijkse griepprik.

De angst bestaat echter dat er een virus gaat rondrazen waartegen geen vaccin is opgewassen of waarvoor het vaccin nog volop in ontwikkeling is. De kans daarop is de laatste jaren toegenomen. In 1997 werden in Hongkong achttien mensen ziek na een besmetting met een kippengriepvirus. Zes van hen overleden. De mini-uitbraak leidde tot grote paniek. Al het pluimvee in Hongkong en wijde omgeving werd geslacht, zodat een mogelijke ramp in de kiem werd gesmoord.

Sinds die tijd raken vaker personen rechtstreeks besmet door kippen, maar de ziekte bleek steeds niet van mens op mens overdraagbaar, waardoor de gevolgen meevielen. Het wachten is echter op een uitbraak door een kippenvirus dat wel van mens op mens kan overstappen. Dan is de kiem gelegd voor een nieuwe pandemie.

Het uitgangspunt van het RIVM is dat bij zo'n epidemie 30 tot 50 procent van de bevolking besmet kan raken. Na een heleboel aannames komt het instituut tot een schatting van maximaal ruim 6700 sterfgevallen. Bijna zeventienduizend mensen moeten worden opgenomen in het ziekenhuis, een fors aantal gezien de 50 duizend bedden in Nederland. 'Let wel', zegt dr. Marie-Louise Heijnen van het RIVM, mede-opsteller van de studie. 'Je mag deze resultaten niet vertalen naar een andere ziekte, zoals SARS. Ze gelden alleen voor griep.'

In de studie is gebruik gemaakt van de karakteristieken van het griepvirus, zoals de sterfte die het gevolg is door griep, waarbij longontsteking veelal de genadeklap uitdeelt. 'We hebben cijfers over een gewone epidemie in Nederland, waarbij 10 procent van de bevolking ziek wordt. Die getallen hebben we geëxtrapoleerd naar de situatie dat 30 of 50 procent van de bevolking ziek wordt.'

Geen onrealistisch scenario. Met name bij de Spaanse griep raakte in sommige streken de helft van de bevolking besmet.

Belangrijk in het scenario: is er een vaccin tegen de ziekte? 'Als dat er niet is, dan blijkt het het meest effectief om met man en macht aan een vaccin te werken. Met antivirale middelen kun je proberen de gevolgen te beperken.' Ook krijgen kwetsbare groepen een vaccinatie tegen pneumokokken om secundaire bacteriële infecties tegen te gaan.

De onderzoekster denkt dat het van belang is het vaccin op een andere wijze te gaan produceren. Nu zit er ongeveer een half jaar tussen de uitbraak van een griepgolf en het produceren van voldoende vaccin. 'De meeste tijdwinst is te boeken bij de productiewijze. Dat gaat nu met behulp van eieren, beter is het om levende niercellen van honden te gebruiken. Als je eenmaal aan het produceren kunt gaan, heb je dan snel voldoende voor de hele bevolking.'

Heijnen zegt dat een nieuwe productiewijze met behulp van levende cellen van hondennieren is goedgekeurd, maar dat er moet worden geïnvesteerd om in geval van nood snel grote hoeveelheden vaccin te kunnen maken.

Als er geen vaccin is, of het komt maar mondjesmaat beschikbaar, dan komt een ander vraagstuk om de hoek kijken. Wie krijgt het als eerste?

De Gezondheidsraad heeft daar in 2000 een advies over gegeven en een indeling gemaakt in vier klassen, gebaseerd op strikt medische gronden. De indeling alleen is niet voldoende. Krijgt de koningin dan als eerste een prikje? Eerder nog dan kwetsbare groepen, veelal ouderen maar ook astma-patiënten?

'Dat is een politieke vraag', zegt Heijnen. 'Er is een interdepartementale commissie aan de slag om duidelijkheid te geven. Ik heb nog geen lijstje gezien. Het zal geen makkelijke taak worden. Want wie krijgen voorrang? Uiteraard de mensen werkzaam in de gezondheidszorg, maar moeten ook werknemers van elektriciteitscentrales en de waterzuivering voor gaan?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden