Laat Helmut maar even Helmut Berger heeft zijn leven allang geleefd

Helmut Berger zal altijd vereenzelvigd blijven met de tragische, decadente koning Ludwig, die hij speelde in Visconti's gelijknamige film. Een 'Skandalnudel' wordt de steracteur nog altijd genoemd, die de afgelopen weken in Nederland was voor opnamen van de nieuwe film van Miriam Kruishoop....

IN DE HOEK van de suite staan enkele koffers en tassen, half in- of uitgepakt. De televisie gloeit. Het is kindertijd bij Rai Uno. Donald Duck spreekt vloeiend Italiaans, evenals Kwik, Kwek en Kwak. Helmut Berger vindt het goed zo. Een pakje sigaretten, een glas en vier pijpjes bier bevinden zich binnen handbereik. Zijn Louis XVI-stoel maakt een houding tussen zitten en liggen mogelijk. Intussen slaan regenbuien tegen de ramen en vallen herfstbladeren op een Amsterdamse gracht. Berger, met de ogen half geloken: 'Een ideaal zicht voor een melancholicus als ik'.

Helmut Berger was vijf weken in Nederland. De van oorsprong Oostenrijkse acteur die faam verwierf als de favoriete acteur van regisseur Luchino Visconti, speelt de hoofdrol in Unter den Palmen, de nieuwe film van Miriam Kruishoop, de 26-jarige regisseur die op het laatste filmfestival in Rotterdam aandacht trok met haar debuut Vive Elle. De man die werkte met Vittorio De Sica, Francis Ford Coppola en Joseph Losey, de man ook die jarenlang samenwerkte én samenwoonde met Luchino Visconti, is ingenomen met zijn Hollandse klus. 'Miriam Kruishoop vertelde mij langzamer te spreken wanneer ik snel liep, en sneller te spreken wanneer ik langzaam wandelde. Dat had nog nooit een regisseur tegen me gezegd. Zij dacht voor mij. Zoals het hoort. Ik verwacht energie en kennis aangereikt te krijgen.'

Hij lacht. Streelt met de linkerhand zijn lokken. Een interview, zegt hij, alsof zijn mond gevuld is met gal. Vooruit dan maar. Of-ie wat moet zeggen over collega Thomas Hoffman? 'Buitenmate geïnteresseerd in cultuur, in die zin anders dan ik. Met kunst heb ik het wel gehad. Thomas stuurde mij een wonderschone brief.' Willem Nijholt? Eén scéne speelden ze samen, maar 'kwaliteit herkent kwaliteit'. Een ander verhaal is zijn Duitse tegenspeelster. 'Een televisie-actrice. Dan weet je het wel. Niet in staat na te denken. Altijd drie stappen te laat.' Met een besmuikt gezicht: 'Er is op de wereld voor iedereen ruimte, dus ook voor middelmatige acteurs. Maar ze moeten de cinema met rust laten.'

Vervolgens, met zigzaggende zinnen: 'Ik ben totaal ontspannen. Het werk zit erop. Ik geniet na van mijn draaidagen. De hersenen staan stil. Stel je vragen, en verwacht niks.'

Berger, 54 jaar inmiddels, wordt in Duitsland en Oostenrijk nog altijd een 'Skandalnudel' genoemd. Waar hij verschijnt, zoemen verhalen rond. Over drugsgebruik, seksuele escapades en contracten zo dik als telefoonboeken. Berger is een ster. Het soort dat beminnelijk oogt, maar zijn gevolg de zenuwen door de kelen doet gieren.

Als hij in Rotterdam op de set verschijnt, is iedereen - van cameraman tot en met set dresser - zich daarvan bewust. Waar is de grimeuse? Waar is Bergers persoonlijke assistente? Rustig! Laat Helmut maar even. Hij is zich aan het concentreren.

'Ik ben een emotionele acteur. Bouw mijn rol langzaam op. Het moet van binnenuit komen. Dat vraagt om een zekere mentaliteit. Als ik werk, wens ik door niemand afgeleid te worden. Cinema is geen televisie. Poseurs vallen op het doek door de mand.'

Berger zal altijd worden vereenzelvigd met de duistere, romantische koning Ludwig van Beieren, het personage waarmee hij in 1972 roem verwierf. In 1995 speelde hij in Ludwig 1881 van Fosco en Donatello Dubini andermaal de koning. Schoonheid, grilligheid, genotzucht en verval - het is allemaal zowel op Ludwig als op de acteur van toepassing.

Berger doet allerminst moeite dat beeld bij te stellen. In zijn onlangs verschenen autobiografie, Ich (Ullstein Buchverlage), passeren feesten, orgies, drugs en roddels in hoog tempo de revue. Met Mick Jagger plassen op het hoofd van Yves Saint Laurent, champagne als water consumeren met Liz Taylor ('zij is nu echt van de drank af, trouwens'), een hapje eten met Jackie Kennedy, ruzie met Alain Delon, de Beatles thuis over de vloer in Rome en wilde seks met Rudolf Noerejev - Berger verhaalt er schaamteloos over.

'Liegen komt in mijn woordenboek niet voor. Leugenaars verdoen hun tijd. Als ik jou iets op de mouw speld, moet ik volgende week ergens anders op de aardbol mijn best doen hetzelfde bij elkaar te smoezen als hier in Amsterdam. Ik vertel altijd de waarheid. Kan ik ook doen, mijn waarheid overklast de meeste leugens.'

Ongeveinsd is de vertedering waarmee hij over de jaren zeventig praat. Het waren beste jaren. Voor hem dan. 'Ik was de juiste man op de juiste plaats. De seksuele revolutie barstte los en ik stond vooraan in de rij. Dat was en is - al wordt het minder - mijn kwaliteit, voorop lopen. Zorgen dat je goede vrienden hebt. In elke stad een tandarts en een betaalbare advocaat.'

Luchino Visconti was Bergers grootste vriend. De Italiaanse regisseur ('ik vraag me bij elke film af: hoe zou Luchino dit aanpakken?') maakte Berger tot wat snel werd genoemd 'de mooiste man van het witte doek'. Dat deed Visconti zoals grote studio's sterren plegen te lanceren.

Debuteren deed Berger, destijds een twintigjarige provinciaal, in een bijrol in Visconti's The Witches (1964). Hij werd daarna naar Londen gestuurd voor acteer- en spraaklessen, om vijf jaar later in The Damned (1969) internationale aandacht te trekken - Berger verkracht in deze film achtereenvolgens twee kleine meisjes en zijn moeder.

Als Berger over 'de zoete jaren zeventig' praat, doelt hij op de eerste helft van het decennium. Want de jaren waarin sterke rollen naast Elizabeth Taylor en Glenda Jackson vanzelfsprekend zijn, zijn voorbij wanneer Visconti in 1976 sterft. Berger vlucht in drank en drugs, en verdwaalt. Roemruchte regisseurs maken plaats voor onbeduidende lieden en grote successen voor anonieme, vaak zelfs onopgemerkte films. Huizen en pieds à terres gaan in de verkoop. Europese cinema wordt Amerikaanse soap.

In 1983 duikt Berger op als graaf Peter de Vilbis in de veel bekeken televisieserie Dynasty. Met de twintigduizend dollar per week die hij er enkele maanden lang verdiende, kon hij orde op zaken stellen. Maar praten over zijn dagen bij Dynasty, - dáárvoor haalt zelfs Berger de neus op. 'Het was in een woord vreselijk. Acteurs die stiekem dronken. Desinteresse. Pseudotalenten.'

De televisieserie in Hollywood was een misverstand. De cinema daarentegen schonk hem meer 'dan ik ooit had durven dromen'. Roem, geld, vrouwen, mannen. En hij verloor door zijn werk zijn schuchterheid. 'Acteren is therapie. De meeste acteurs die ik ken zijn eigenlijk schuwe mensen. Ze zoeken de confrontatie met de camera's en het publiek op omdat ze dan wel uit hun hol moeten kruipen. Het zelfvertrouwen groeit daardoor. Maar acteurs met veel werk krijgen ook luimen. Almaar een andere persoonlijkheid aanmeten, doet de geest verstrikt raken. Romy Schneider trok zich na een rol altijd helemaal in zichzelf terug. Om haar personage kwijt te raken. Onbereikbaar was ze dan.'

De ervaringen met Dynasty en enkele halfbakken films maakten Bergers kijk op het vak cynisch. 'Soms dreig ik te vergeten hoe magisch acteren eigenlijk is.' Filmacteurs en regisseurs, vindt Berger, zijn tegenwoordig vaker clown dan kunstenaar.

'Bijna alles wat ik zie, en dan heb ik het ook over Europese producties, is troep. Niet zo lang geleden was Europa koploper op filmgebied. Europese film was synoniem met artistiek. Tegenwoordig woekert ook hier het virus van het marktdenken. Europeanen zijn de Amerikanen gaan kopiëren. Het zijn tegenwoordig allemaal verhaaltjes waarin hoeren, drugs en lieden als Arnold Schwarzenegger de toon bepalen. De romantiek maakt plaats voor Coca Cola.'

Hij neemt een teug bier, om daarna naar de telefoon te grijpen. Het loopt tegen achten, stelt Berger vast. Moet er niet gegeten worden? Nee? Eerst nog maar iets fris dan. Hij lacht en wijst op zijn gezicht. 'Kijk. Allemaal Heineken.' Sarcastisch: 'Ik ga fotografen voortaan vragen of ze die kwabben kunnen retoucheren.'

'Persoonlijke secretaris en vriend' Lorenzo komt binnen. Nog voordat hij iets kan zeggen, doet Berger een statement: 'Lorenzo en ik hebben geen seks met elkaar.' De slungelige Italiaan kent die opmerking al. Hij heeft de sleutel van zijn hotelkamer gebroken, en wil zijn inkopen - tulpenbollen - even in Bergers vertrek stallen. 'We zitten hier in een interview', zegt Berger. 'Time is money, Lorenzo. Hup. Naar buiten. Iets verderop rijdt een tramlijn die verlangen heet.'

De rusteloosheid heeft Berger in zijn greep gekregen. Of er nog vragen zijn. 'Wat wil je weten over Miriam Kruishoop? Ik vertel je: deze dame gaat het helemaal maken. Ze weet precies wat ze wil. Toen zij mij benaderde voor de rol, was ik snel om. Ze heeft me gehersenspoeld, en ik vond het lekker.'

In Unter den Palmen speelt Berger een biseksueel, voor de zoveelste keer. Ditmaal is hij een vijftiger die zijn jonge vrouw inruilt voor een sadistische man. 'Het is waar, ik krijg meer biseksuele rollen toebedeeld dan andere acteurs. Het maakt mij niet uit. Biseksualiteit is voor mij de norm. Noem het flexibiliteit, voor mijn part. Waarom zou ik kiezen als ik alles mag nemen?'

Zo ingewikkeld is het trouwens allemaal niet, vindt hij. Hij is typisch iemand met 'twee zielen in een borst'. Een erfenis van zijn jeugd. Een moeder die overliep van de liefde en een oerconservatieve vader met losse handen.

'Dubbel ben ik ook in mijn gemoedstoestanden. Als ik lief ben, ben ik de allerliefste. En als ik boos ben, ben ik het ergste mens op aarde. Wie mij kwaad meemaakt, zal mij nooit meer vergeten. Vraag maar aan Alain Delon.'

Hij snuffelt in zijn spullen, en neemt weer plaats in zijn stoel. Over twee dagen vliegt hij terug naar zijn woonplaats Rome, maar het kan ook zijn dat hij zijn verblijf in Nederland verlengt. Rome is, denkt hij hardop, een prima plek om bij te slapen en een gat voor wie geprikkeld wil worden door creatieve mensen.

Twee rollen heeft hij in het vooruitzicht. Eerst dient er echter aan de Italiaanse ('met de nadruk op Mastroianni en Sophia Loren') en Franse versie ('meer St. Tropez, Bardot, Cocteau en Chanel') van zijn autobiografie te worden gewerkt. Van de Duitstalige versie werden in twee maanden tijd 155 duizend exemplaren verkocht. 'En de goedkope editie moet nog verschijnen.'

Zin heeft hij niet in de opdracht. Liever zou hij Amsterdam verkennen. 'Bij elke film bouw je een soort familie op. Als de opnamen voorbij zijn, gaat de familie weer uit elkaar. Mijn hele leven is dat zo geweest, maar ik krijg er steeds meer moeite mee.'

Hij buigt voorover, alsof hij een groot geheim gaat onthullen.

'Wist je dat Noerejev mij bij Visconti wilde weghalen? We hadden opperbeste seks, maar hij stonk naar knoflook. En zijn eetgewoonten bevielen me niet. Na elke voorstelling een steak en een fles wodka. Ik ben meer het type van sushi's en wat groenten.'

Een slotsom heeft hij nog in petto, en dan is het hoogste tijd, volgens Berger, voor een versnapering. Hij rekt zijn rug en formuleert plechtig: 'Ik leef met de gedachte dat ik na mijn vijfendertigste niet veel meer kon meemaken dat beter was dan wat ik daarvoor had meegemaakt. Ik heb mijn leven allang geleefd. Alles gezien. Alles geproefd. Wat rest zijn regisseurs die ik niet ken en steden waar nog geheimen voor mij zijn. Miriam Kruishoop heeft mij op interessante wijze kennis laten maken met een andere generatie, en Amsterdam laat zich aanvoelen als een gezin dat mij graag wil adopteren. Maar het is voorbij. Ik moet verder. Overmorgen. Of over een dag of vier.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.