Laat Grondwet niet aan de Fransen over

Dat de hele Europese Grondwet van de baan is bij een Frans nee op 29 mei, is een gedachte waarbij Nederland zich niet moet neerleggen, betoogt Ben van der Velden....

Ben van der Velden

Als de meerderheid van de Fransen bij het referendum van 29 mei nee zegt tegen het Europees Grondwettelijk Verdrag, heeft het dan nog zin om enkele dagen later in Nederland een referendum over datzelfde verdrag te houden? Opiniepeilingen geven een goede kans voor een Franse afwijzing van het verdrag.

De Franse minister van Buitenlandse Zaken, Michel Barnier, heeft in Le Monde geschreven dat in zo'n geval voor heel Europa het Grondwettelijk Verdrag van de baan is. Europa moet dan verder met de bestaande verdragen. Als dat waar is, kan de kiezer bij het Nederlandse referendum op 1 juni met een gerust hart thuis blijven. Er valt niets meer te beslissen. Maar bepaalt Frankrijk alleen wat er in Europa gebeurt?

Deze absurde situatie is een van de gevolgen van het feit dat alle landen nationaal beslissen hoe en wanneer zij dat verdrag ratificeren. De Europese eenheid stelt zo weinig voor, dat men niet eens in staat is om in alle landen op dezelfde dag te laten oordelen of het verdrag aanvaardbaar is of niet.

Maar het is niet uitgesloten dat Frankrijk op 29 mei toch ja tegen het Grondwettelijk Verdrag zegt en Nederland op 1 juni dit verdrag afwijst. Dan is dit verdrag niet van de baan. Want de theorie dat alle landen van de Europese Unie gelijk zijn, klopt in de praktijk niet. Officieel is een Europees verdrag alleen van kracht als alle landen het hebben geratificeerd. Maar de Europese regeringsleiders hebben in het verdrag zelf al in de mogelijkheid voorzien dat niet alle landen instemmen. Ze behouden zich het recht voor om een ingenieuze politieke oplossing te bedenken voor het geval de ratificatie in enkele landen niet lukt.

Bij de onderhandelingen over het verdrag werd er rekening mee gehouden dat de bevolking van Groot-Brittannië en van wellicht enkele kleine landen nee zou kunnen zeggen. Vooral in Parijs en Berlijn werd gepraat over wat er moest gebeuren als het Grondwettelijk Verdrag niet overal werd geratificeerd. Daarbij werd verondersteld dat een groep landen rond de harde Europese kern van Frankrijk en Duitsland kon worden gevormd, en dat de nee-zeggers een minder belangrijke positie in Europa zouden krijgen. Hoe dat allemaal precies geregeld zou moeten worden, is tot nu toe onduidelijk gebleven.

Grote landen in de Europese-Unie vinden dat hun stem belangrijker is dan die van kleine landen. Vandaar dat de Franse president Jacques Chirac zorgen heeft over het gedrag van zijn kiezers, maar dat hij de mening van de Nederlanders van secundair belang vindt. In een van de crisisscenario's voor na een afwijzing van het Grondwettelijk Verdrag, die in Parijs en Berlijn zijn gesuggereerd, is zelfs geopperd een nieuwe Europese kern te beginnen met Duitsland, Frankrijk, België en Luxemburg, dus zonder Nederland. Het leek onzeker of Nederland, een van de grondleggers van de EU, het nieuwe verdrag zou aanvaarden en daarom telde het op de tekentafel vast even niet mee.

Als Groot-Brittannië als groot land het Grondwettelijk Verdrag afwijst, is er in de ogen van Frankrijk en Duitsland weliswaar een politiek bijzonder moeilijke situatie ontstaan, maar is er niet definitief een man overboord. Londen is altijd het tegenstribbelende buitenbeentje van de Europese integratie geweest. Parijs en Berlijn zouden zonder de Britten de boel wel draaiende kunnen houden. Hoe dat moet, is vooralsnog onduidelijk. Franse militaire ambities op Europees niveau kunnen zonder Groot-Brittannië niet worden gerealiseerd. Parijs en Londen beschikken als enige in de EU over een serieuze militaire macht.

Maar Frankrijk beschouwt zichzelf als de kern van de Europa. De Europese integratie begon na de Tweede Wereldoorlog met de bedoeling de oude vijanden Frankrijk en Duitsland tot samenwerking te bewegen. De Founding Father, Jean Monnet, was een Fransman. De bekendste voorzitter uit de geschiedenis van de Europese Commissie, Jacques Delors, is een Fransman. De voorzitter van de Europese Conventie, Valéry Giscard d' Estaing, is een Fransman. Charles de Gaulle, die dromen over een federalistisch Europa effectief om zeep hielp, was een Fransman. Wat kan Europa zonder Frankrijk? Niemand denkt erover om scenario's te maken over een Europa waarin Frankrijk een tweederangs rol in neemt, ook als het het Grondwettelijk Verdrag heeft afgewezen.

Dat is merkwaardig. Frankrijk is het land dat in 1954 weigerde om het verdrag over de Europese Defensie Gemeenschap te ratificeren en daarmee ambitieuze plannen, die het zelf had voorgesteld, torpedeerde. Het duurde tientallen jaren voordat Europa weer over defensie kon praten. Het scheelde een haar of het Verdrag van Maastricht was in 1992 door de Franse kiezers afgewezen.

Maar dat verandert allemaal niets aan Frankrijks Europese rol. Die kan worden volgehouden omdat Europa geen politieke eenheid vormt waarin een Europees politiek debat wordt gehouden en de Europese bevolking of de Europese parlementen op dezelfde dag een besluit kunnen nemen.

De discussie in Frankrijk nu gaat niet over een nieuw Europees verdrag, maar over Franse zorgen over vrijhandel en over een Europees sociaal model. Dat laatste bestaat niet eens, omdat de Europese regeringen, inclusief de Franse, sociaal beleid absoluut als een nationale zaak beschouwen waarmee Europa niets te maken heeft.

In Frankrijk valt de discussie moeilijk te begrijpen. Toch is dat de basis waarop kiezers besluiten of ze voor of tegen het Grondwettelijk Verdrag stemmen.

In Nederland is tot nu toe nauwelijks discussie. Nederlanders kunnen zich neerleggen bij het standpunt van minister Barnier dat Frankrijk uitmaakt of het verdrag wel of niet om zeep wordt geholpen. Dat lijkt mij niet verstandig. Nederlanders zouden alleen al bij hun referendum een stem moeten uitbrengen om te laten zien dat zij het niet normaal vinden dat Frankrijk bepaalt wat er gebeurt.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden