Laat filantropie welkom zijn

Toen in de loop van de jaren zestig de overheid bijna alles in Nederland ging subsidiëren, stelde zij haar eisen. Nu de overheid noodgedwongen een stap terug doet - neem het terrein van de cultuur - wordt het vraagstuk van de financiering klakkeloos aan 'particulieren en cultuurmecenaat' overgedragen. Zo komt er een nieuwe 'Geefwet'. Dat lijkt positief, maar het regeerakkoord is tegenstrijdig als het gaat om fiscale faciliteiten voor particulieren die geld willen geven aan maatschappelijk relevante projecten. Twee voorbeelden:

Het kabinet Rutte heeft niet het onzalige advies van de ambtelijke bezuinigingscommissies van het vorige kabinet overgenomen om de giftenaftrek grotendeels af te schaffen. Giften aan algemeen nut beogende instellingen (anbi's) blijven aftrekbaar. Wel wil het kabinet een veel te zware administratieve taak bij de anbi's neerleggen. Zij moeten de belastingdienst gaan renseigneren over de ontvangen giften. Daar is de gemiddelde anbi die met vrijwilligers werkt helemaal niet voor toegerust.


Nog zorgwekkender is het idee de fiscale faciliteit voor groen, cultureel en sociaal-ethisch beleggen te kortwieken. De heffingskorting van 1,3 procent in box 1 wordt afgeschaft. De staat maakt het thans mogelijk dat een belegger een rendement heeft van 2,5 procent per jaar op groene, culturele of sociaal-ethische projecten die zelf enig rendement moeten maken. Dat rendement is in de regel niet voldoende om beleggers aan te trekken. Het gaat om projecten die maatschappelijk van waarde zijn. Bijvoorbeeld de financiering van de uitbreiding van een museum of theater. Gevreesd moet worden dat met het amputeren van de fiscale faciliteit er te weinig rendement overblijft om beleggers nog te interesseren.


De vrijstelling van 1,2 procent in box 3 blijft wel overeind, maar zal te weinig zijn. Veel fondsen gaan dit niet overleven. Een kapitaalvernietiging van miljarden. Ook gaan veel banen verloren in de financiële sector.


Nederland is het land van het particulier initiatief. De wil om zich te organiseren voor het algemeen belang is alom aanwezig. Dit geldt niet alleen in deze tijd. Hoe zijn eind 19de eeuw het Concertgebouw, het Stedelijk Museum, het Rijksmuseum tot stand gekomen? Of bijzondere universiteiten als de Vrije Universiteit, Radboud Universiteit en Universiteit van Tilburg? Particulieren namen het initiatief en brachten geld in.


Nederlanders zijn ook vrijgevig. In deze tijd van bezuinigingen wordt gewaarschuwd voor 'Amerikaanse toestanden' waar het particuliere geld het voor het zeggen krijgt. In de VS geven particulieren, fondsen en bedrijven jaarlijks 2 procent van het bbp aan het algemeen nut. In Nederland ligt dit rond de 1 procent, terwijl de belastingdruk voor het algemeen nut aanzienlijk hoger is.


Bij de uitbouw van de verzorgingsstaat is de Nederlandse overheid hoofdfinancier geworden van bijna alles in het publieke domein. Zij liet daarbij 'het particulier initiatief' wel intact, maar dat is 'staatsparticulier initiatief' dat binnen beleids- en financiële kaders van de overheid opereert. Particulier initiatief op basis van overheidsfinanciën.


In het Global Civil Society Researchproject is de non-profit sector in 34 landen onderzocht. De inkomsten van deze sector zijn afkomstig uit drie bronnen: eigen inkomsten uit de markt, overheidsfinanciering en vrijwillige bijdragen. Vrijwillige bijdragen vormen 12 procent van de totale inkomsten van de non-profit sector. In het lijstje van negen West-Europese landen staat Nederland met 2 procent op de laatste plaats. Hier nu gaan zich grote veranderingen voordoen. Het particulier initiatief zal, net als in het begin van de vorige eeuw, weer terugkomen in de Nederlandse verzorgingsstaat en zal daarbij de eigen portemonnee meenemen, net zoals in het verleden.


Hoe reageert het nieuwe kabinet op deze trend? Wanneer het beleid erop gericht zal zijn het particulier initiatief een grotere rol te geven in het behartigen van het algemeen nut, getuigt het niet van wijsheid op deze domeinen een bezuinigingsbeleid te overwegen.


In het Verenigd Koninkrijk zijn de achtereenvolgende premiers Blair, Brown en Cameron een andere weg ingeslagen door het sluiten van een convenant, 'The Compact', met het particulier initiatief. Om daarmee tot uitdrukking te brengen dat particuliere bijdragen welkom en nodig zijn ter versterking van de verzorgingsstaat. Voor de beleidsmatige coördinatie is er bij het kabinet van de premier een 'Office for the Third Sector' ingesteld. Het particulier initiatief heeft daarmee een volwaardige plaats en erkenning in het Britse kabinetsbeleid gekregen.


Het is aan het kabinet Rutte zich over dit maatschappelijke draagvlak te beraden en filantropie en particulier initiatief in de regeringsverklaring een prominente plaats te geven. Dat geldt zeker voor een kabinet dat vrijheid en verantwoordelijkheid als credo heeft gekozen.


Sylvester Eijffinger Marnix van Rij Theo Schuyt

Sylvester Eijffinger is hoogleraar financiële economie UvT, Marnix van Rij is partner Ernst&Young Belastingadviseurs en voormalig CDA-voorzitter en Theo Schuyt is hoogleraar filantropische studies VU.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden