Laat de zwakke sterk zijn, luidt nu het devies

Er zijn kanttekeningen te plaatsen bij de nieuwe nadruk op zelfredzaamheid door gemeenten, stelt Peter Giesen.

In Emmen verliezen mensen het recht op een eigen scootmobiel, op Walcheren wordt een tegenprestatie voor de bijstand verwacht, Rotterdam bezuinigt 20 procent van het gemeentelijk apparaat weg. De geluksmachine wordt uitgezet, zei premier Rutte bij zijn aantreden, de overheid kan niet alles doen. De burger moet zelf aan de bak. De gevolgen van dit beleid dalen nu neer bij de gemeenten die steeds meer taken krijgen, terwijl zij tegelijkertijd moeten bezuinigen.


De gemeenten nemen het denkraam van de regering over. Het gonst van termen als 'eigen verantwoordelijkheid', 'burgerkracht' en 'zelfredzaamheid'. Zelfs in Rotterdam, het traditionele bastion van de sociaal-democratie. De brief van burgemeester en wethouders over bezuinigingen heeft een opgewekte toon, alsof de bestuurders bijna blij zijn dat ze zo veel mogen snoeien. 'We moeten het mantra van de sterke en grote Rotterdamse overheid die Rotterdam opbouwt achter ons laten', schrijft het college van B en W. Het nieuwe Rotterdam vertrouwt op de zelfredzaamheid van de Rotterdammers. Het is niet meer 'zorgen voor' de burger, maar 'zorgen dat' de burger voor zichzelf zorgt.


Zo worden bezuinigingen verknoopt met een ander mensbeeld. Ook kwetsbare mensen moeten op hun kracht worden aangesproken, niet op hun zwakte. Volgens veel politici en beleidsmakers maakt de verzorgingsstaat passief. Het vangnet is een hangmat geworden en moet nu tot een trampoline worden omgevormd. Bovendien geloven zij dat allerlei sociale voorzieningen ten koste gaan van de sociale cohesie. Waarom zouden mensen elkaar helpen of zich inspannen voor een leefbare buurt, als er steeds een ambtenaar klaar staat?


De gedachte dat de verzorgingsstaat zijn schaduwzijden heeft, wordt in brede kring gedeeld. Toch plaatsen deskundigen ook kanttekeningen bij de nieuwe nadruk op zelfredzaamheid. De verzorgingsstaat werd ooit opgezet om burgers onafhankelijk van elkaar te maken. Kwetsbare mensen mochten niet langer afhankelijk zijn van de liefdadigheid van anderen. Sociale voorzieningen waren een recht, geen genadebrood. In het nieuwe beleid liggen die rechten minder vast. De ene gemeente zal royaler zijn voor bijstandsgerechtigden en gehandicapten de andere.


De nieuwe koers is ook een bewuste poging om mensen weer afhankelijker van elkaar te maken. Dat zou goed zijn voor de samenleving. Big Society in plaats van Big Government, zoals de Britse premier Cameron het uitdrukte.


Het is niet vanzelfsprekend dat mensen elkaar adequaat helpen als de overheid zich terugtrekt, concludeerde onderzoekster Lilian Linders na een studie in een Eindhovense volksbuurt. Buurtbewoners bleken best bereid te helpen, maar veel kwetsbare burgers schamen zich om hulp te vragen. In een samenleving die autonomie als ideaal koestert wordt afhankelijkheid als een schande gezien. Bovendien bestaat hun netwerk vaak uit mensen die zelf met psychische of fysieke problemen kampen. 'De lamme helpt de blinde', aldus Linders. Bovendien klopt het niet dat burgers weinig voor elkaar doen, aldus Paul Schnabel, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Nederlanders doen meer vrijwilligerswerk dan andere Europeanen. Daarnaast doen 3,5 miljoen mensen aan mantelzorg, vaak voor een ziek familielid. Veel mantelzorgers zijn overbelast.


Tegelijkertijd neemt de prestatiedruk toe. De overheid roept burgers op voor elkaar te zorgen, maar ook om harder te werken. Families wonen verder uit elkaar en vrouwen hebben minder tijd voor vrijwilligerswerk en mantelzorg, omdat ze massaal zijn gaan werken. Van een groter beroep op zelfredzaamheid en onderlinge hulp moeten dan ook geen wonderen worden verwacht, aldus Schnabel.


De nadruk op 'eigen kracht' sluit aan bij kritiek op de verzorgingsstaat die al in de jaren tachtig werd geformuleerd. Het nieuwe beleid is echter zo verweven met bezuinigingen dat het door veel mensen zal worden gezien als een doorzichtige poging om slecht nieuws als goed nieuws te verkopen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden