Laat de stoelendans beginnen: Gedrang om de macht in stad en provincie

Groningen, Flevoland, Utrecht en Gelderland komen vrij. Hetzelfde geldt voor Den Bosch, Tilburg en wellicht ook Den Haag. Dan is er nog een president van de Rekenkamer nodig, en zelfs een vice-voorzitter van de Raad van State, wat zoiets is als onderkoning van het land....

Het is ongebruikelijk dat een bestuurder in Nederland pogingen doet over zijn graf heen te regeren. Maar de aanleiding was niet gering en voor de liberale commissaris van de koningin Henk Vonhoff zo alarmerend, dat hij zich op het provinciehuis in Groningen door journalisten liet verleiden tot uitspraken over zijn opvolging.

Op de voorpagina van het Nieuwsblad van het Noorden prijkte enkele dagen eerder een kleurenfoto van Eric Nordholt. De door de IRT-affaire in opspraak gekomen hoofdcommissaris van politie in Amsterdam zou zijn zinnen hebben gezet op de functie van commissaris der koningin in Groningen. Nordholt, voor zijn lucratieve verhuizing naar de hoofdstad politiecommissaris ter stede, zou zijn partij reeds op de hoogte hebben gebracht van zijn ambities.

Nordholt is zeker niet kansloos in de bestuurlijke stoelendans die in juni, met het vrijkomen van Vonhoffs zetel, begint. Vonhoff mag vinden dat Groningen behouden moet blijven voor de VVD, in hogere politieke kringen is al beklonken dat de provincie na generaties van liberale commissarissen overgaat in sociaal-democratische handen.

Het toeval wil dat binnen een jaar tal van begeerlijke posten in provincies, gemeenten en hoge colleges van staat vrijkomen. De commissarissen van de koningin in Groningen, Gelderland, Flevoland en Utrecht bereiken alle vier de pensioengerechtigde leeftijd. Voor Den Bosch en Tilburg worden burgemeesters gezocht en in Den Haag dringt de gemeenteraad er bij CDA-burgemeester Ad Havermans op aan in 1997 met de VUT te gaan. Bij de Rekenkamer is een plek opengevallen. Over een jaar komt ook het hoogste bestuurlijke ambt vrij, als CDA'er Willem Scholten, vice-voorzitter van de Raad van State ofwel de onderkoning van het land, met pensioen gaat.

Formeel hebben alle deelnemers aan de dans om het pluche gelijke kansen. In theorie gaat de baan naar de kandidaat die het best past bij de profielschets van de vertrouwenscommissie. Maar in de praktijk hebben sommige kandidaten een handicap en anderen een voorsprong. Want op de achtergrond bepalen de politieke leiders en de fractievoorzitters van de regeringspartijen PvdA, VVD en D66 hoe de posten worden verdeeld. In dat circuit is men het onlangs eens geworden over het te volgen stramien: Groningen gaat naar de PvdA, Gelderland is voor de VVD en D66 krijgt Flevoland en Utrecht.

De race om bestuurlijke banen is dè gelegenheid voor het paarse kabinet om een eind te maken aan de overmacht van christen-democraten in het provinciale en lokale bestuur en het tekort aan VVD'ers en vooral D66'ers weg te werken. Als de vertrouwenscommissies het Haagse scenario niet in de war sturen - en dat kan, want de minister van Binnenlandse Zaken kan niet keer op keer afwijken van hun adviezen - gaat het CDA op alle niveaus flink inleveren.

Op het provinciehuis in Groningen heeft de naam Eric Nordholt commotie gewekt. Een geüniformeerd gouverneur in een van de gewesten des konings is geen novum, meldt Vonhoff. Maar zo'n 'hoge officier' doet al gauw denken aan de tijden van aardappelschaarste en roerig landvolk.

Achter zijn cynisme gaat Vonhoffs zorg schuil dat een commissaris van PvdA-huize in het bestuur van Groningen zal leiden tot 'een grote onevenwichtigheid die niet in het belang is van de provincie'. De PvdA is verreweg de grootste partij in de staten. In het dagelijks bestuur zijn drie van de zes gedeputeerden PvdA'ers. De 'beslissende stem' van de commissaris kan die macht van de sociaal-democraten enigszins in toom houden. Het is een systeem van checks and balances waaraan Vonhoff veel waarde hecht.

Als het aan de Groningers zelf lag, kozen ze VVD-politica Erica Terpstra als opvolger van Vonhoff. In een telefonische enquête van het Nieuwsblad van het Noorden noemden zes op de tien Groningers vorige week haar de meest geschikte kandidaat. Ook hoog scoorde PvdA-fractievoorzitter Jacques Wallage, die in Groningen student, gemeenteraadslid en - tot 1981 - wethouder was.

Niemand noemde spontaan Nordholt. En niemand dacht aan de PvdA-staatssecretaris van Binnenlandse Zaken, Tonny van de Vondervoort, die wethouder Financiën was in Groningen voordat ze in 1994 toetrad tot het paarse kabinet.

Van de Vondervoort zou zo'n gekke kandidaat nog niet zijn. Vrouwen hebben in de mannenwereld van het regionale en lokale bestuur een streepje voor. En nu de vorming van stadsprovincies in Rotterdam en Amsterdam hapert, stagneert de bestuurlijke vernieuwing die Van de Vondervoort in portefeuille heeft. Het is niet eens nodig een opvolger te zoeken. Haar werk kan moeiteloos toegevoegd worden aan het takenpakket van haar collega Jacob Kohnstamm. De D66-staatssecretaris heeft zijn handen niet bepaald vol aan het grote-stedenbeleid.

Voor Vonhoff mag het een schrale troost zijn dat de VVD in ruil voor Groningen Gelderland 'terugkrijgt' van D66. Maar andere liberalen zullen die ruil toejuichen. Jan Terlouw had twee VVD-voorgangers toen hij vijf jaar geleden aantrad. De VVD is de grootste partij in de Gelderse staten. En er wonen bijna twee miljoen mensen, tegen 560 duizend in Groningen.

De grote vraag is: wie heeft VVD-leider Frits Bolkestein op het oog voor Gelderland? Oud-minister van Verkeer Neelie Kroes wachtte in 1991 al tevergeefs op een telefoontje van de VVD-leider. Haar huwelijk met de burgemeester van Rotterdam maakt de overstap niet eenvoudiger.

Andere kandidaten zijn Loek Hermans, Ed Nijpels en Ivo Opstelten. Opstelten, burgemeester van Utrecht, maakt van dit kaliber VVD'ers de meeste kans. De benoeming van Hermans zou weleens de definitieve afscheiding van Fryslân van de rest van Nederland tot gevolg kunnen hebben. Hermans is daar pas anderhalf jaar en Friesland past voor de rol van politieke duivetil. Al heeft Nijpels wel oren naar Gelderland, zijn relatie met Bolkestein is zo koel, dat de kans klein is dat hij wordt uitverkoren.

D66 staat voor de taak geschikte commissarissen van de koningin te selecteren voor Flevoland en Utrecht. Eenvoudig is het niet. D66 is in beide provinciale besturen geen factor van betekenis. De partij is niet vertegenwoordigd in de colleges van gedeputeerden. VVD en CDA zijn er in de meerderheid. En vertrouwenscommissies vinden het zelden prettig om door Haagse hand te worden gestuurd. Daar komt bij dat de democraten de komende maanden ook een opvolger moeten zoeken voor Hans Gruijters, die na zestien jaar burgemeesteren in Lelystad met pensioen gaat.

In Haagse kringen is de running gag dat D66 met minister van Justitie Winnie Sorgdrager en fractievoorzitter Gerrit Jan Wolffensperger twee heel goede kandidaten heeft voor Flevoland en Utrecht. Serieuzer zijn de namen van europarlementariër Laurens Jan Brinkhorst, senator Hanneke Gelderblom en de Amsterdamse wethouder Ernst Bakker.

Op provinciaal niveau is het CDA met vijf van de twaalf provincies al overbedeeld; op gemeentelijk niveau is de overvloed aan CDA'ers ronduit overweldigend. Gerekend naar de grootte van het CDA in de Tweede Kamer (22,7 procent) heeft de partij twee keer zoveel burgemeestersposten (47 procent) als waar zij recht op heeft.

Dat gegeven zal bij de burgemeestersbenoemingen in Den Bosch (begin dit jaar) en Tilburg (begin 1997) zeker een rol spelen. Het CDA doet zijn uiterste best om oud-staatssecretaris Yvonne van Rooy af te vaardigen. Het is misschien maar goed dat het kamerlid zelf niet wil. De kans dat zij gepasseerd wordt door een 'paarse' kandidaat is groot.

Het CDA hoopt wel op goodwill bij de regeringsfracties als het gaat om de vervulling van de vacature bij de Rekenkamer, waar D66'er Maarten Engwirda is vertrokken. Want in 1991 is het CDA, toen de grootste regeringspartij, zo genereus geweest de CDA'er Frans Kordes door de VVD'er Henk Koning te laten opvolgen als president van de Rekenkamer.

De meest verstrekkende gevolgen heeft de benoeming van een vice-voorzitter van de Raad van State. Willem Scholten, de huidige vice-voorzitter, bereikt in juni 1997 de pensioengerechtige leeftijd van zeventig jaar. Eigenlijk staat al sinds de verkiezingen van mei 1994 vast dat de voorzitter van de Eerste Kamer, de PvdA'er Herman Tjeenk Willink, geknipt is voor die functie. Tjeenk Willink kan goed overweg met koningin Beatrix, wier belangrijkste adviseur hij als vice-voorzitter van de Raad van State wordt, en met kroonprins Willem Alexander. De troonopvolging kan de PvdA'er heel wel meemaken in die functie, want hij is 55 en kan dus nog vijftien jaar mee.

De promotie van Tjeenk Willink zou een interessant domino-effect hebben. Zijn opvolger als voorzitter van de Eerste Kamer zal van VVD-huize komen, want de liberalen vormen sinds de Provinciale-Statenverkiezingen van 1995 de grootste fractie in de senaat. Er doen al enige tijd namen van VVD-senatoren de ronde, maar ècht goede kanshebbers zijn de huidige fractievoorzitter Frits Korthals Altes en partijcoryfee Hans Wiegel. Ze voldoen allebei aan de eis dat ze informateur zouden kunnen zijn bij een kabinetsformatie. Ze hebben allebei tijd: Wiegel heeft een baan van drie dagen in de week en Korthals Altes gaat volgend jaar met pensioen. En waarschijnlijk hebben ze ook allebei trek in deze erebaan.

VVD-leider Bolkestein ziet zijn oude rivaal Wiegel het liefst veilig opgeborgen als voorzitter van de Eerste Kamer. Kiest daarentegen Korthals Altes voor die functie, dan kan Wiegel hem opvolgen als fractievoorzitter in de senaat. Een nachtmerrie voor Bolkestein, maar een droomwens van de Wiegelianen in de VVD. Niet voor niets tippen sommige VVD'ers Wiegel als premier.

Het CDA blijft in dit scenario met de troostprijs zitten: tot de volgende verkiezingen kan niemand CDA-kamerlid Deetman het voorzitterschap van de Tweede Kamer ontnemen. Daarna is het motto: the winner takes it all.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden