Opinie

'Laat de kiezer bepalen wie met wie regeert'

We mogen de keuze voor een specifieke regeringscoalitie niet langer overlaten aan pokeraars in het politiek grillige Den Haag. Dat vindt Jean Tillie, hoogleraar electorale politiek aan de Universiteit van Amsterdam.

Demissionair premier Mark Rutte praat met de pers na afloop van het debat over de val van het kabinet.Beeld ANP

Ons kiesstelsel heeft een democratisch tekort: wij, de kiezers, bepalen niet welke partijen de regering gaan vormen. We kiezen een parlement en op basis van de zetelverdeling in dat parlement gaan partijen aan de slag om een regering te vormen. Regel is dat de grootste partij daarbij het initiatief neemt. Wij moeten vervolgens maar afwachten welke regering eruit rolt.

De kiezer is hiermee overgeleverd aan de grillen van politici die de zetelverdeling in het parlement creatief kunnen gebruiken bij de formulering van beleid. Het democratisch tekort wordt in tijden van politieke polarisatie en fragmentatie extra zichtbaar en urgent.

En de Nederlandse partijpolitiek is gepolariseerd. Er tekent zich een links en een rechts blok af. De traditionele 'middenpartijen', zoals PvdA en CDA, hebben het moeilijk. Het maakt dus nogal wat uit of we 'links-om' of 'rechtsom' gaan. Een 'links' beleid in de huidige financiële crisis ziet er wezenlijk anders uit dan een 'rechts' beleid.

Ook is er politieke fragmentatie. Op basis van de verkiezingsuitslag van 2010 waren een aantal meerderheidsregeringen mogelijk. De eerste is het net gevallen minderheidskabinet inclusief zijn gedoogpartner: VVD/CDA/PVV. De tweede mogelijkheid was VVD/PvdA/CDA, samen 82 zetels. De derde mogelijkheid was PvdA/CDA/D66/GroenLinks/ChristenUnie: 76 zetels. Deze drie combinaties, met elk een Kamermeerderheid, hebben zeer verschillende beleidsdoelstellingen - zie de uiteenlopende kijk op de financiële crisis en de immigratie.

Laatste woord
Maar het gaat mij nu niet zozeer om de inhoud van beleid, als wel om de verschillende soorten regeringen waarmee kiezers op basis van dezelfde verkiezingsuitslag geconfronteerd kunnen worden - regeringen die in gepolariseerde tijden sterk van elkaar verschillen. Het komt er op aan de kiezer het laatste woord te geven bij de kabinetsformatie. Dit heeft als bijkomend voordeel dat de regering een direct mandaat van de kiezer krijgt, waarmee haar legitimiteit onder het electoraat stijgt. De kiezer is bij de formatie niet langer overgeleverd aan het pokerspel van Haagse politici met de Kamerzetels als inzet.

Ik bepleit verkiezingen in twee rondes. De eerste ronde is identiek aan de huidige Tweede Kamerverkiezingen. We gaan stemmen en op basis van onze stemmen worden er 150 Kamerzetels verdeeld.
Vervolgens hebben alle politieke partijen die in de Tweede Kamer zijn vertegenwoordigd een week de tijd om een regeringscoalitie voor te stellen. Deze coalitie moet een Kamermeerderheid hebben. Een week is genoeg omdat het rekenwerk niet echt moeilijk is.

De voorgestelde coalities leiden tot een aantal opties. Die worden vervolgens in een tweede stemronde aan de kiezer voorgelegd. De coalitie met de meeste stemmen krijgt vervolgens het mandaat om een regering te vormen. Hiervoor krijgen de deelnemende partijen drie maanden de tijd.

Mochten zij er niet in slagen binnen die termijn een nieuwe regering te vormen, dan volgen er nieuwe verkiezingen. De kiezer weet dan natuurlijk dat sommige partijen hun verantwoordelijk niet hebben genomen.

Bij dit kiessysteem snijdt het mes aan veel kanten: politieke partijen moeten expliciet aangeven welke coalitie zij prefereren; het electoraat kiest rechtstreeks een coalitie die kan rekenen op de steun van een Kamermeerderheid; de invloed van politieke spelletjes op de kabinetsformatie wordt drastisch verminderd; de legitimiteit van de regering is groter en het politieke vertrouwen onder het electoraat zal stijgen.

Mandaat
Koehandel is uitgesloten, omdat politieke partijen alleen een mandaat krijgen voor de vorming van een door de kiezers bepaalde regeringscoalitie. Partijen mogen niet rondkijken naar andere opties; na mislukte onderhandelingen volgen immers nieuwe verkiezingen.

Jean Tillie is hoogleraar electorale politiek aan de Universiteit van Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden