'Laat de afgelopen 'witte' Oscars het keerpunt zijn'

De Engels-Nederlandse regisseur Steve McQueen, maker van 12 Years a Slave, heeft geen film te promoten. Maar als enige zwarte bezitter van een beeldje voor 'beste film' wil hij, nee: móét hij iets kwijt over de 'witte Oscars'.

Steve McQueen: 'Als filmmaker hoop je dat je het geld krijgt om te doen wat je wilt. Naar die vrijheid streef ik.' Beeld Getty

De enige zwarte regisseur die ooit de Oscar voor beste film won, vindt dat er nu iets moet veranderen. Hij praat over de apartheid in Hollywood, over hoe hij als zwarte tiener werd afgeschreven en over zijn vriendschap met Kanye West.

'Het is precies als met MTV in de jaren tachtig', zegt Steve McQueen. 'Zou je je nu nog kunnen indenken dat MTV alleen maar clips van bijna alleen maar blanken zou vertonen en dan, na 11 uur 's avonds, van bijna alleen maar zwarte mensen? Kun je je voorstellen dat dat nu nog zo zou zijn? Toch is dat wat er nu in de filmwereld gebeurt.'

McQueen hoeft op dit moment geen film te promoten en hij kan nog niets zeggen over zijn aanstaande projecten voor HBO en de BBC. Hij wil het gewoon hebben over 'de Oscar-kwestie': het feit dat dit jaar, net als vorig jaar, geen enkele niet-blanke acteur is genomineerd voor een van de Academy Awards. Sinds regisseur Spike Lee heeft geweigerd dit jaar de uitreiking bij te wonen, hebben de tegenmaatregelen, veroordelingen en de hashtag #OscarsSoWhite geleid tot een niet eerder vertoonde crisis voor de meest prestigieuze prijzen van de filmwereld. Burgerrechtenactivist Al Sharpton vatte het mooi samen: 'Hollywood is net de Rocky Mountains: 'Hoe hoger je komt, hoe witter het wordt.' Snoop Dogg was botter: 'Laat die oude slavenkloteshow de pest krijgen.'

Steve McQueen krijgt de Oscar voor 12 Years a Slave in 2014. Beeld John Shearer/Invision/AP

Charlotte Rampling

Inmiddels is er ook al verzet tegen het verzet gaande: de voor beste actrice genomineerde Charlotte Rampling vindt de oproep tot een gepaste vertegenwoordiging in de nominaties 'racistisch tegenover blanken' (zie kader hiernaast*). Als enige zwarte regisseur die ooit de Oscar voor beste film won, vindt McQueen dat hij zich over de kwestie moet uitspreken.

'Ik hoop dat we hier over twintig jaar net zo op terugkijken als nu op dat filmpje met David Bowie in 1983.' Hij doelt op een opname die sinds Bowies overlijden weer veel online te zien is. In een interview met MTV draait Bowie de rollen om en begint de interviewer beleefd te ondervragen over het feit dat zwarte musici op MTV ondervertegenwoordigd zijn. 'Ik wil alleen geen twintig jaar wachten', vervolgt McQueen. 'Sorry hoor, maar ik hoop dat we over een jaar of zo kunnen terugkijken en vaststellen dat dit een keerpunt was en dat het goed is dat we dit hebben rechtgezet.'

*

Charlotte Rampling zou later op deze uitspraak terugkomen: die zou verkeerd geïnterpreteerd zijn. Wat ze bedoelde: in een ideale wereld zou elke vertolking gelijkelijk beoordeeld worden. Daaraan voegde ze toe dat ze blij was met de aangekondigde pogingen van de Academy zijn ledenbestand (dus: de stemmers voor de Oscar) diverser te krijgen, want 'diversiteit is in deze bedrijfstak een belangrijke zaak'.

Tenenkrommend

Bekend terrein voor deze kunstenaar-filmmaker. In 2013-2014, toen 12 Years a Slave de ene prijs na de andere kreeg, organiseerde The Hollywood Reporter een rondetafelgesprek met Steve McQueen en nog zes (blanke, mannelijke) regisseurs die toen meedongen naar een Oscar, onder wie Alexander Payne, Jason Reitman en Bennett (Moneyball) Miller. Het is behoorlijk tenenkrommend, vooral als de gastheer op nogal ongemakkelijke manier de vraag stelt: 'Jullie zijn allemaal mannen. Slechts één van jullie, Steve, behoort tot een minderheid. Hoe zit dat?'

McQueen antwoordt met een felle aanval op het gebrek aan diversiteit in Hollywood. 'Het is een schande, ongelooflijk en bizar!' Als hij is uitgeraasd, vraagt de interviewer: 'Wil iemand dit uitleggen? Hierop reageren?' Ongemakkelijke stilte. Dan zegt Reitman: 'Daar trap ik niet in.' Alsof McQueen zojuist een drol heeft gedraaid op het tapijt - wat hij, figuurlijk gesproken, ook heeft gedaan.

'Je staat er al in!', roept McQueen nu, terugdenkend aan Reitmans reactie van destijds. 'Je staat erin! Leef je soms in een andere wereld dan alle anderen? Dit is geen 'zwart' probleem. Het is óns probleem. Als mensen er het etiket 'zwart probleem' willen opplakken, is dat raar. Net als wanneer ik het over 'vrouwen in films' zou hebben. Dat is ook mijn probleem. Ons probleem. Dat gaat over 'ons'.' Hij spelt het: 'O.N.S, niet 'M.IJ.'

Regisseur Spike Lee. Beeld AFP

Wortel van het probleem

Sinds het rumoer half december uitbrak, heeft de Academy een reeks verontschuldigingen aangeboden en hervormingen beloofd, maar McQueen schaart zich achter het commentaar van collegaregisseur Spike Lee dat de 'echte strijd' niet bij de Oscars moet worden gestreden. McQueen: 'Je kunt het hebben over percentages van bepaalde mensen onder de leden van de Academy en hoe de samenstelling daarvan is. Maar het gaat erom welke films worden gemaakt. De bazen van de studio's, omroepbedrijven en kabelmaatschappijen bepalen wat wel en wat niet wordt gemaakt. Daar begint het mee. Dat is de wortel van het probleem.'

Dan gaat het niet alleen om acteurs en regisseurs, maar ook om de mensen die in de filmindustrie minder prominente posities bekleden. 'Als je achter de schermen gaat kijken, is het net Johannesburg in 1976', zegt McQueen. 'Ik heb twee Britse films gemaakt (Hunger en Shame, red.) en ik ben nooit ook maar één gekleurde persoon tegengekomen op welke positie dan ook. Niet één. Geen zwarte, geen Aziaat, niemand. Hallo? Wat is hier aan de hand? Heel raar.'

De Oscar-kwestie

Toen half januari de nominaties bekend werden voor de Academy Awards en daar in de belangrijke categorieën niet één niet-witte persoon bij zat, laaide het debat over het vermeende racistische karakter van het Oscarcircus op. Regisseur Spike Lee kondigde direct aan de uitreiking te boycotten. Inmiddels is na alle kritiek besloten samenstelling en stemrecht van de Academy te wijzigen. Op 28/2 worden de beeldjes uitgereikt in Hollywood.

Enige zwarte gezicht

Toen hij in de VS aan de slag ging met 12 Years a Slave, was McQueen erop gebrand dat niet nog eens te laten gebeuren en al helemaal niet bij een film over slavernij. 'Ik heb in een vergadering nadrukkelijk gezegd: 'Hoor eens, ik kan deze film niet maken als het enige zwarte gezicht achter de camera dat van mezelf is. We moeten bepaalde mensen aannemen.' Ik was daar heel duidelijk in en er werd naar geluisterd.' Er werden prompt twee Afro-Amerikaanse assistent-regisseurs ingehuurd.

Voor we aan de slag gaan, houdt McQueen eerst zijn eigen interview. Waar kom ik vandaan? Hoe ben ik in de journalistiek verzeild geraakt? Alsof hij eerst wil weten wat voor vlees hij in de kuip heeft voor hij zich blootgeeft. Het verbaast me niets. Hij mag dan vriendelijk en warm overkomen, hij wordt ook vaak omschreven als nogal prikkelbaar. Toen hij bijvoorbeeld te gast was bij Desert Island Discs - een BBC-radioprogramma waarin gasten acht favoriete albums kiezen - toonde presentatrice Kristy Young zich verbaasd dat hij zo beminnelijk en meegaand was en ze vroeg zich hardop af waarom ze eigenlijk iets anders had verwacht. 'Ik ben een zwarte man. Ik ben eraan gewend', antwoordde McQueen.

We spreken elkaar in een café aan een Amsterdamse gracht, vlak bij waar hij woont, en de vooraf geplande drie kwartier lopen uit tot meer dan twee uur. Hij praat niet in beknopte, afgemeten statements. Hij herhaalt zichzelf vaak, herformuleert een antwoord als hij een betere manier heeft bedacht om iets te zeggen en verontschuldigt zich snel als hij wordt tegengesproken. Maar hij beantwoordt ook gretig alle vragen die ik maar heb en zegt vaak 'kom maar' als hij klaar is voor de volgende vraag.

Steve McQueen. Beeld EPA

Gaat dit echt 'niet over de Oscars', zoals u beweert? Had die gewonnen Oscar dan geen invloed op uw loopbaan?

'O ja, zeker wel. Alles draait om kansen en mogelijkheden. Het heeft me in die zin geholpen dat er wellicht een deur meer opengaat en dat mensen anders tegen me aankijken, maar ik heb altijd dezelfde weg gevolgd. Misschien dat een ander er meer door wordt beïnvloed, maar ik niet.'

Maar heeft u door die Oscar dan niet toegang gekregen tot die achterkamertjes waar 'de echte strijd' moet worden geleverd?

'Je moet Spielberg zijn of Tarantino om daar iets te kunnen uitrichten. En tot die hoogte ben ik nog lang niet gestegen.' Hij onderhoudt tegenwoordig goede betrekkingen met een aantal productiebedrijven en studio's, maar dat is iets anders. 'Je kunt wel gezellig met iemand omgaan, maar dat stelt niks voor. Als puntje bij paaltje komt, telt maar één ding: ze willen kaskrakers!'

Als u morgen de baas zou zijn van een filmstudio, wat zou u dan anders doen?

'Ik zou mensen meer kansen geven om interessante films te maken. Fantastische films.'

Het woord 'kansen' valt vaak. Toch is McQueen zelf het levende bewijs van de kunstenaar die succes kreeg ondanks een opvallend gebrek aan kansen vanaf het begin. Hij groeide op in een arbeidersmilieu in West-Londen. Op school blonk hij niet uit (hij was dyslectisch) en op zijn 13de werd hij ingedeeld in de categorie 'ongeschoolde arbeid', net als vele van zijn Afrikaans-Caribische klasgenoten.

Niets zat u mee. Hoe verklaart u zelf uw succes?

'Ik kon tekenen. Zoals een voetballer een bal kan raken of een bokser kan slaan, in zekere zin. Het was gewoon ruw talent. Ik heb er niet echt hulp bij gehad. Ik dacht gewoon: oké, dit kan ik. Dat basale gegeven heeft me gevormd. Ik ben niet door een school gevormd, maar door de kunst.'

Maar van jeugdig talent naar een Oscar winnen is nog een hele stap. Er zal toch wel iets meer bij zijn komen kijken?

Hij denkt diep na. 'Ik wilde gewoon heel graag. Ik moest en zou het gewoon doen. Ik weet het niet. Ik heb wel geboft, maar ik heb ook de kansen gegrepen die zich voordeden.'

Heeft u altijd geweten wat u wilde doen?

'Ik wilde kunstenaar worden. Meer niet.'

Niet filmmaker?

'Daarin wil ik geen onderscheid maken. Integendeel. Het is net als poëzie of een roman schrijven.'

Maar toch: het kan toch niet louter talent zijn geweest?

'Koppigheid. Koppigheid en motivatie. Het was verdomme zwemmen of verzuipen. Mensen als ik keken omlaag naar waar je terecht zou komen als je niet doorging met klimmen, of vasthouden, of doordrammen. Er was politie om je te arresteren, er waren gevangenissen om je in op te sluiten. Mensen genoeg om je de grond in te boren. Maar als je hogerop wilt, krijg je van niemand hulp.'

Hij blijft even stil: 'Wacht even. Wordt het een stuk over mij of over...?'

Eigenlijk allebei. Uw werk staat toch niet los van uw principes?

'O jee. Goed, jij bent de baas. Kom maar.'

McQueens volgende film wordt een bewerking van Lynda La Plantes succesvolle misdaadserie Widows uit de jaren tachtig, waarin een stel weduwen van gewapende overvallers het werk van hun echtgenoten voortzet. Hij is nog aan het schrijven en staat te popelen met filmen te beginnen, maar de acteurs zijn nog niet geselecteerd. Ook zijn er twee tv-series in de maak, een in de Verenigde Staten, een in het Verenigd Koninkrijk, die allebei verband houden met het gespreksonderwerp van vandaag.

De Britse serie speelt in Ladbroke Grove, een straat in West-Londen, en volgt een gesetteld Afrikaans-Caribische familie van 1968 tot 2005. 'Van de 'Rivers of Blood'-toespraak van de Britse Conservatieve politicus Enoch Powell tot en met de bomaanslagen van 7 juli', legt hij uit. Het klinkt als de keerzijde van het opgewekte, welvarende, lelieblanke beeld van dezelfde wijk in de film Notting Hill. De serie is voor de BBC, en dat vindt McQueen belangrijk. 'Het is echt een Brits verhaal en ik wil dat mijn moeder deze serie op tv kan zien.'

Het Amerikaanse project is een serie voor HBO, Codes of Conduct, waarvoor hij de pilot al heeft opgenomen. Onder de acteurs zijn Helena Bonham Carter en Rebecca Hall, maar de hoofdrol, een jonge zwarte Amerikaan uit Queens die binnendringt in de hogere kringen van Manhattan, wordt gespeeld door nieuweling Devon Terrell. 'Hij heeft die wereld even geproefd, wordt dan teruggeworpen in zijn oude wereld en begint weer aan de klim omhoog.'

Beeld Reuters

Beroemde scène

Een paar jaar geledenvertelde acteur Michael Fassbender over zijn ervaringen met McQueen in de film Hunger en met name over de beroemde, ononderbroken scène met dialoog van 17 minuten die het hart van de film vormt. Gewoon twee mensen die aan een tafel zitten te praten, maar het is spannend en meeslepend.

'Steve geeft vreemde aanwijzingen', zei Fassbender. 'Dan zei hij tegen Liam Cunningham en mij: 'Jij bent, zeg maar, George Foreman en jij Muhammad Ali.' En vier takes later zei hij tegen mij: 'Oké, nu wordt het een beetje als Dean Martin en Frank Sinatra. Speel eens wat meer voor God in deze scène.''

McQueen zegt lachend dat hij het zich niet kan herinneren, maar geeft grif toe dat hij het leuk vindt met acteurs te werken. 'Mijn God, alleen het idee al van mensen die menselijkheid uitbeelden. Ik heb daar enorm veel respect voor. Dat is zo fantastisch.'

De genomineerden voor een Oscar dit jaar: allemaal blank. Beeld Reuters

Er zijn filmmakers die opzien tegen het feitelijke 'draaien' en meer lol beleven aan de fasen ervoor en erna. Anderen, zoals Alfred Hitchcock, vonden dat je acteurs 'als vee moet behandelen'. Voor Steve McQueen geldt het tegendeel: 'Iets te zien opbloeien, iets te zien groeien... Die eerste scène met Lupita (Nyong'o, die de Oscar won voor beste vrouwelijke bijrol in 12 Years a Slave, red.), te zien wat er uit haar opkwam. Mijn hart zwol gewoon. Alsof je vlinders aan het vangen bent. Alsof je iets probeert op te roepen dat er al wel is, maar dat alleen nog de moed moet opbrengen om te vliegen, iets moet ontdekken waarvan het niet eens wist dat het dat in zich had.'

Net als in zijn eigen leven houdt McQueen zich in zijn films bijna nooit precies aan het script. 'Wat dacht je dan? Het gaat om het materiaal en om het moment. Dat is de enige manier om films te maken.'

Daarom is hij ook jaloers op musici. 'Wanneer je een bepaald niveau hebt bereikt, kun je alles doen wat je wilt. Als filmmaker hoop je dat mensen je het geld geven om te doen wat je wilt. Het gaat om vrijheid. Daar streef ik naar: die vrijheid, om mijn grenzen te verleggen, maar ook om fouten te maken.'

Kanye West

Ik vraag hem naar zijnvriendschap met rapper-producer Kanye West, die een zielsverwant lijkt: ook een alleskunner die het experiment niet schuwt. McQueen maakte een korte videoclip voor West, interviewde hem voor het tijdschrift Interview en was te gast op zijn bruiloft met Kim Kardashian. Heeft McQueen de neiging met steeds grotere budgetten en dito namen te werken en zich dus ook meer in kringen van celebrity's te begeven naarmate hij meer succes heeft?

'Wie van mijn kennissen is beroemd?', vraagt hij zich hardop af. 'Kanye, eh, Michael (Fassbender, red.), Lupita, denk ik. Dat is het wel zo'n beetje. Met Kanye gaat het alleen over werk. Ik bespreek met hem nooit iets anders dan werk en ideeën, vooral dat. Hij is een serieuze, echte kunstenaar. Hij kende mij niet als filmmaker. Hij had mijn tentoonstelling in Basel gezien in 2013 en belde me op. We hebben drie uur gepraat. Dat was wel cool.'

Kanye West. Beeld AFP

Afgedwaald

Ongemerkt is het interview een beetje op een van zijn films gaan lijken. Het is afgedwaald, heeft een rondje om zichzelf gedraaid en is van een andere kant weer dezelfde richting opgegaan. Na een tijdje zet ik het opnameapparaat uit, we bestellen hamburgers en praten nog wat in het algemeen - over muziek, film, zijn bewondering voor John Wayne ('The Searchers is net een symfonie!'), over Engeland, bezuinigingen, onderwijs en de trieste constatering dat zijn ouders het zich nu nooit meer zouden kunnen veroorloven hem naar de kunstacademie te laten gaan. Af en toe, als we iets aanroeren dat hem relevant lijkt, wil hij dat ik mijn opnameapparaat weer aanzet. Zo eindigt het interview wel zes keer, om dan weer opnieuw te beginnen. En dit keer is alles tot een samenhangend geheel monteren niet zijn probleem.

McQueen doet dit niet omdat hij zichzelf zo graag hoort praten. Het lijkt eerder of hij iets wil zeggen maar niet precies weet wat - en wij zitten hier samen om daar achter te komen. 'Gewoon praten interesseert me niet. De kwestie over de Oscars is belangrijk. Een kwestie van ons. Nogmaals: dit gaat niet over zwart, niet over wit, maar over hoe we onze omgeving en de maatschappij willen verbeteren. Over wie we zijn. Dus laten we het aanpakken. Laten we dit rechtzetten. Het is gewoon belachelijk! Het is niet eens een discussie... toch?'

Vertaling Leo Reijnen
©The Guardian

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden