Laat burgers tenminste zelf die president kiezen

D66 werd opgericht met het oog op staatkundige vernieuwing. Toch is Boris van der Ham niet onder de indruk van de republikeinse plannen....

In het artikel 'Nederland is toe aan een republiek: maar welke?' presenteert het Republikeins Genootschap de 'Grondwet van de Republiek Nederland' (Forum, 8 september). Hoewel ik zelf geen republikein ben, vind ik het een interessante exercitie. We weten immers nooit wanneer we zonder Koninklijk Huis komen te zitten.

Zo'n honderd jaar geleden bleef koningin Wilhelmina lang kinderloos en leek het Oranjehuis uit te sterven. Er zijn nog meer onzekerheden. De bijzondere positie beperkt het Koninklijk Huis in uitingsvrijheid, privacy en vrije partnerkeuze. Het is niet ondenkbaar dat in de toekomst de Oranjes om die reden het koningschap niet meer willen dragen.

Volgens de republikeinen is de monarchie 'uit de tijd', zeker in het licht van de Europese eenwording. Dat is mij te gemakkelijk. Nationale eigenaardigheden, zoals een monarchie, blijken juist in het groter wordende Europa steeds sterker te worden gewaardeerd.

De wijze waarop Wilhelmina, Juliana, Beatrix en prins Willem-Alexander de afgelopen honderd jaar optraden, van het knuffelen van onze Olympische helden tot de empathie bij rampen en oorlog, kwalificeert hen met vlag en wimpel.

Dan het belangrijkste argument: de monarchie is niet democratisch. Van een partij als D66, die meer directe democratie hoog in het vaandel heeft, kun je niet anders verwachten dan dat ook wij vraagtekens plaatsen bij een staatsvorm waarin erfopvolging bepaalt wie het staatshoofd is en niet de bevolking.

Op dit moment loopt de democratische verantwoording van de monarchie trapsgewijs: de koning(in) hoeft zich niet te verantwoorden voor zijn daden, de ministers zijn verantwoordelijk. Hierdoor lijkt het democratisch probleem opgelost. De koning(in) is echter niet ondergeschikt aan de ministers, want de koning(in) is immers lid van de regering, en dat knelt in een democratie. Daarvan heeft de monarchie ook z last, want het maakt haar kwetsbaar.

Naast de rol als lid van de regering, speelt de koning(in) een belangrijke rol in de vorming van het kabinet, heeft bevoegdheden in de totstandkoming van wetten en benoemingen en is voorzitter van het belangrijkste adviescollege van de regering, de Raad van State. Die politieke rol maakt het functioneren van de monarch tot onderwerp van politiek en maatschappelijk debat. Onwenselijk.

Daarom pleit D66 er sinds enkele jaren voor de koning(in) geen deel meer uit te laten maken van de regering. De koning(in) staat dan t boven de partijen en kan de samenbindende functie nog beter uitoefenen.

Mocht de koning(in) in de toekomst geen deel meer uitmaken van de regering, dan verdient het mijns inziens overweging om een einde te maken aan de huidige toestemmingsprocedure rond koninklijke huwelijken. Nu wordt de partnerkeus uitgebreid besproken in een gezamenlijke vergadering van de Eerste en Tweede Kamer. Hoewel dat in de huidige monarchie terecht is, omdat erfopvolgers nog relatief dicht bij de macht staan, is het wel een heel publieke inmenging in het persoonlijk leven van het Koninklijk Huis. Als er meer afstand is tussen regering en monarchie, kan de partnerkeus ook gewoon onder de ministeri verantwoordelijkheid vallen.

Ondanks noodzakelijke moderniseringen en het dragelijker maken van het koningschap, kan de monarchie natuurlijk toch ooit stranden. En dan zijn we bij de scenario's voor een republikeinse grondwet. Het is een grote tekortkoming dat het genootschap in de drie modellen geen rekening houdt met de Europese ontwikkeling. Europese burgers zouden in de toekomst rechtstreeks hun Europese staatshoofd moeten kiezen. Maar wat vindt het genootschap van zo'n gekozen

president? Afgaande op hun modellen vrees ik het ergste. De kiezers komen in geen van de modellen aan bod; in alle scenario's bepaalt het parlement wie de president wordt. Hiermee is het genootschap volgens mij volstrekt ongeloofwaardig geworden.

Immers, om meer democratie is het hen kennelijk niet te doen, waarom dan wel? D66 is binnen onze monarchie voor een rechtstreeks gekozen minister-president en bij het onverhoopt wegvallen van de monarchie ligt het voor de hand een rechtstreeks door de bevolking gekozen president te introduceren.

Het Oranje-staatshoofd heeft de credits van de bevolking en ontleent zijn legitimiteit aan de harten van de bevolking. Een eventuele president heeft die historische credits niet en zal zijn legitimiteit via de stembus moeten verdienen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden