L'art pour l'art

De Europese kunstmanifestatie Manifesta 10 heeft inmiddels in Sint-Petersburg zijn tenten opgeslagen. Kun je met kunst politiek commentaar leveren of trek je als kunstenaar altijd aan het kortste eind?

'Zorg ervoor dat je altijd een paar kopieën van je paspoort en visa bij je hebt. Als je door de politie wordt aangehouden, laat deze kopieën zien en niet het origineel. In geval van nood bel je, in plaats van de plaatselijke alarmnummers, eerst het kantoor van Manifesta 10.' Ik kan me niet herinneren dat ik eerder dit soort aanbevelingen in een bezoekersgids van een tentoonstelling ben tegengekomen. Maar dit is geen gewone tentoonstelling. Dit is de Manifesta 10. De biënnale die al ruim een jaar tot onrust leidde. Sterker, die de meningen in kunstenland en ver daarbuiten tegen elkaar liet opzetten.


Hoe zat het ook al weer?


Twee jaar geleden besloot de organisatie van Manifesta, die elke aflevering een andere Europese plaats of streek aandoet, in 2014 neer te strijken in Sint- Petersburg. Het Hermitagemuseum in de stad zou dan 250 jaar bestaan. Wat was er mooier om er de 20-jarige verjaardag van Manifesta aan te koppelen? En daarbij: Manifesta had sinds haar oprichting in 1991 het doel Europa te cultureel te 'herenigen', maar was nog nimmer in Oost-Europa neergestreken. Met Rusland zou die droom werkelijkheid worden.


Zo had de feestcommissie van Manifesta het uitgedacht. En als Poetin niet zijn Groot-Russische plannen had gelanceerd (en deels gerealiseerd) en de homorechten in zijn land niet had geschonden, was er niets aan de hand geweest. Maar de Krim werd bezet, in Oekraïne ontstond onrust en er kwamen anti-homowetten. En toen volgden ook de protesten met het opgestoken vingertje. Moest de tiende Manifesta wel doorgaan? Collaboreerde de organisatie niet teveel met het Poetin-regime? En hoe zat het met de artistieke vrijheid, vroeg de Nederlandse kunstdelegatie (Erik van Lieshout, Marlene Dumas en Rineke Dijkstra) zich af? Ze wensten onder geen beding te worden gecensureerd.


In de 'Shakespearian' discussie die volgde - should we stay or should we go - besliste Manifesta toch te gaan. Níét gaan, zo luidde de Manifesta-redenatie, zou de homohaters en Poetin-aanhangers in Rusland ruim baan geven door te gaan met waar ze mee bezig waren. Zonder dat iemand kritiek daarop zou leveren. Want Manifesta wilde niet alleen hedendaagse kunst laten zien in het hedendaagse kunstloze Sint-Petersburg waar men liever het Zwanenmeer bezoekt en naar Rachmaninov luistert. Het wilde ook een vuist maken. Politiek. Maatschappelijk. Mensenrechtelijk.


De tentoonstelling zou een aanleiding moeten zijn tot 'reflectie' en 'kritische dialogen'. In een statement riep Manifesta-directeur Hedwig Fijen op tot een 'vreedzame oplossing' in conflictgebieden zoals Oost-Oekraïne. Manifesta was weliswaar geen ngo of politieke partij, maar het zag een rol weggelegd voor de kunstwereld én daarbuiten. 'We voelen ons betrokken bij gemeenschappen die zijn gestigmatiseerd en solidariteit kunnen gebruiken.' Kortom, van een gewone biënnale werd Manifesta 10 plots een politieke biënnale.


Natuurlijk is het moeilijk nu al de balans op te maken. Of deze biënnale inderdaad heeft bijgedragen tot een 'vreedzame oplossing'. Manifesta is nog maar net een paar dagen open. De Krim is nog steeds bezet. Homo's worden nog steeds in elkaar geslagen. Tegelijkertijd: de politie heeft geen inval gedaan en van censuur is weinig vernomen. Oké, Erik van Lieshout heeft driemaal het woord fuck uit zijn video moeten halen. En naar verluid heeft Marlene Dumas haar tekeningenserie niet meer Great Gay Men genoemd, maar Great Men.


Je vraagt je af of de organisatie met zijn ronkende retoriek zichzelf niet heeft overschreeuwd. Want: kan de kunst überhaupt iets veranderen; niet zozeer binnen haar eigen territorium, maar juist daarbuiten? In reactie op alle protesten heeft de organisatie verwachtingen gewekt die nooit bewaarheid kunnen worden. En die door de kunstenaars zelf ook helemaal niet bewaarheid willen worden.


Wat namelijk opvallend is: eigenlijk is de tentoonstelling wat engagement betreft vrij ingetogen, terughoudend en niet opzichtig kritisch. Natuurlijk, de Oekraïense fotograaf Boris Michalkov legde het tentenkamp vast op het Maidenplein in Kiev. En Marlene Dumas tekende portretten van homoseksuele kunstenaars, wetenschappers, journalisten en componisten; veelal Russisch van geboorte.


En ja, omdat iedereen het maandenlang over politiek, Poetin en homorechten had, ben je geneigd de expositie ook in het licht daarvan te zien. Als een krachtig verzet tegen politiek netelige en mensenrechtelijk verwerpelijke kwesties. In elke kleur rood denk je aan de rode vlag van de vroegere Sovjet-Unie. In elke blote mannenkuit denk je een fel protest tegen homo-onderdrukking te zien.


Maar de tentoonstelling is veel artistieker en milder van toon dan je op grond van alle statements uit de Manifesta-gelederen zou verwachten. Als er al kritiek is dan onderhuids of indirect. Soms op het grappige af. Zoals in een oud werk van Juan Muñoz: een kamertje met muisgat in de muur. Omdat er onderwijl geluid te horen is uit de tv-serie Tom & Jerry, met een achter elkaar jagende kat en muis, denk je onwillekeurig aan kleine en grotere conflicten. Maar de humor heeft de overhand.


Dat Thomas Hirschhorn in het gebouw van de Generale Staf (naast het Hermitagemuseum de belangrijkste tentoonstellingslocatie) een ingestort flatgebouw heeft verbeeld, op ware grootte, zou iets kunnen zeggen over het failliet van de Russische maatschappij. Over de ondeugdelijke architectuur. Of corruptie. Maar niet direct over homorechten of oorlogsgeweld aan de Zwarte Zee. Ook de blote kuit en uitgetrokken mannenkleding die Wolfgang Tillmans fotografeerde, getuigen, op de keper beschouwd, eerder van homovriendschap en -liefde, dan van een vlammende anti-Poetin betoging.


Daarnaast is er werk dat losjes aan Rusland refereert. Zoals Rineke Dijkstra's videobeelden van ballet- en gymnastiekmeisjes die zichtbaar niet gelukkiger zijn geworden van hun verbazingwekkende prestaties. Wat wel iets zegt over het Russische beulswerk en de uren training die eraan vooraf zijn gegaan. Of de videohymne van Erik van Lieshout aan de katten in de kelders van de Hermitage, waarvoor hij een beter onderkomen heeft gebouwd. Op zijn Van Lieshouts dan wel: even grof gezaagd als de video is gemonteerd. Kritiek op de Poetin-sfeer van onderdrukking en oorlogsretoriek pruttelt wat op de achtergrond. Of helemaal niet.


Gevolg: veel werk op de tentoonstelling en de keuze van samensteller Kasper König voor deze kunstenaars staat ver af van wat de Manifesta-organisatie aan activisme voor ogen had. En velen met hen. Want wie had er niet gedacht (of gehoopt) dat menig kunstenaar stevig uit de hoek zou komen? Met een krachtig gebaar, een vlammend protest. Met kreten op de muur en Poetin-bashing op het canvas. Iedereen had er rekening mee gehouden dat er rellen zouden zijn. Manifesta go home of juist: Manifesta is here to stay.


Niets daarvan. Deze op papier omstreden Manifesta heeft de diplomatieke gaven van kunstenaars en curator gewekt. Ze tonen een realistische visie waartoe de kunst in staat is - of níét in staat is. Omdat het niet te verwachten is dat Poetin zijn Rusland-politiek in de Oekraïne zal heroverwegen door de foto's die Boris Michalkov van de protesten op het Maidenplein heeft gemaakt. Net zomin als de Russen, die in overgrote meerderheid Poetin steunen, zich iets zullen aantrekken dat Van Lieshout, bij zijn poezenvideo, het woord Pussy Riot op de muur heeft geschreven. Dat Van Lieshout geen politiek doel heeft met zijn werk erkent hij in zijn video: 'Dat ze ondertussen oorlog voeren interesseert me niet.'


Dat deze tentoonstelling een terughoudende, realistische koers vaart, is wellicht ook anders te verklaren: uit de geschiedenis. En de les die je kunt trekken uit de omgang van Russische politici met kunst, vooral hedendaagse kunst. Het heeft namelijk nooit echt geklikt. Als het erop aan kwam, trokken kunstenaars altijd aan het kortste eind. Denk aan Malevitsj. Hij sloot zich na de revolutie van 1917 bij de communisten aan, op zoek naar de Nieuwe Mens. Maar toen dezelfde communisten zijn denkbeelden te radicaal, individualistisch en modern vonden, werd hij op een zijspoor gezet.


Neem Ilya Kabakov, die andere grote individualist binnen de moderne Russische kunst. Kabakov groeide op tijdens de repressie van het sovjetregime. Wat hem sceptisch maakte en uiteindelijk deed besluiten naar Amerika te verhuizen, van waaruit hij zijn pijlen beter op de sovjetmaatschappij kon afvuren - zonder al te veel indruk op de overheid te maken.


Er is een hele lijst van kunstenaars, schrijvers en componisten te maken die dat ook niet is gelukt. Babel, Mandelstam, Sjostakovitsj, noem maar op, stuk voor stuk hebben ze hun tanden stuk gebeten op de hardvochtigheid van de Russische politiek. Of werden ze gewoon vermoord omdat ze een ander dan gewenst geluid lieten horen.


Nu Manifesta in Sint-Petersburg is, zal het niet veel anders gaan. Een West-Europese biënnale die komt vertellen waar het in Rusland aan schort? Niemand die daar aanstoot aan zal nemen. Of juist wel, maar dan door alles op een onzichtbare, ambtelijke manier tegen te werken. Wat volgens samensteller Kasper König gedeeltelijk ook is gebeurd.


Het mag misschien al een godswonder heten dat de Manifesta-tentoonstelling überhaupt van de grond is gekomen. De bureaucratie is gigantisch en hedendaagse kunst in Rusland is een relatief nieuw en onbekend fenomeen. Niet echt gewild en weinig gewaardeerd, of het moet om financiële redenen zijn (zie de hoge prijzen die sommige Russen op de veilingen betalen).


Het feit dat Malevitsj' Zwarte Vierkant op de Manifesta-tentoonstelling aan de muur hangt, zegt genoeg. De vader van het Russische modernisme wordt in zijn geboorteland nog steeds met enige reserve en hoongelach bezien. Rare snuiter met die gekke vlakjes. Directeur Hedwig Fijen bekende dat zelfs de Hermitage, toch de eigenaar van het schilderij, niet beseft wat de waarde van het doekje is, waardoor het bruikleen verbazingwekkend snel was geregeld.


Dat uitgerekend Fijen toch veel van 'haar' Manifesta verwacht, is daarom vreemd, maar waarschijnlijk ingegeven door wishful thinking. Of om een antwoord te geven op alle commotie binnen de kunst- en homowereld, die onstond na Poetins omstreden besluiten. Fijen kon wellicht niet anders dan verkondigen dat Manifesta wél bestaansrecht heeft in St. Petersburg, en daarin een prominente rol kan spelen. Die rol zal waarschijnlijk politiek en maatschappelijk gezien onbeduidend zijn.


Wat de Manifesta-organisatie wel als een verdienste kan beschouwen, is dat er nu voor het eerst op grote schaal eigentijdse kunst in Sint-Petersburg te zien is. En dat is tegen alle ambtelijke stroperigheid en alle dreigende boycots in, én ondanks alle reserves die veel Russen zullen hebben. Misschien moet een kunstbiënnale die elke twee jaar weer elders zijn tentenkamp opslaat ook niet meer willen.


Matisse


Hé, waar zijn de schilderijen van Matisse? Veel bezoekers van de Hermitage in Sint-Petersburg weten zich zichtbaar even geen raad. Hier zouden toch De rode kamer en Dans van de pionier van de moderne kunst hangen? Niet dus. In plaats daarvan zien ze de portretten en naakten van Marlene Dumas. Slim van de Hermitage- en Manifesta-organisatie om het publiek met hedendaagse kunst te verrassen en tegelijk met een bordje naar het gebouw van de Generale Staf te verwijzen. Waar de gemiste Matissen wel te zien zijn, maar dan weer te midden van eigentijdse kunstenaars die op Manifesta exposeren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden