Kyffhäuser

De groene helicopter van de Bundesgrenzschutz komt op ooghoogte aangevlogen, draait twee rondjes om het monument en maakt rechtsomkeert. Waarschijnlijk hoge gasten aan boord....

Wie Duitsland zoekt waar het verenigde vaderland het 'Duitst' is, belandt onvermijdelijk in de deelstaat Thüringen, het groene hart van de republiek. Ruisende wouden, zachtglooiende heuvels, middeleeuwse dorpen, Gotha, Erfurt, Weimar, de Wartburg. En Barbarossa, keizer Friedrich I (1123-1190), de vader van het Eerste Rijk, het Heiliges Römisches Reich, waar lang na Barbarossa's dood Deutscher Nation aan werd toegevoegd.

De gebroeders Grimm wijdden gedichten aan Barbarossa; Heinrich Heine dreef er de spot mee; Hitler misbruikte zijn naam voor 'Operatie B.', de overval op de Sovjet-Unie; veteranenverenigingen lopen nog steeds weg met de super-Teutoon; tegenwoordig trekt hij weer toeristen ('invaliden gratis toegang').

Keizer Friedrich I, die vanwege zijn rode baard Barbarossa werd genoemd, verblijft volgens de sage nog steeds in Thüringen. Om precies te zijn in het Kyffhäuser gebergte, aan de noordzijde van het Thüringer Woud. De keizer zou in het jaar 1190 namelijk niet om het leven zijn gekomen tijdens een van de kruistochten naar het heilige land, maar zich verscholen houden in de bossen van Kyffhäuser, waar zich weliswaar enkele burchten bevinden, maar waarvan nooit officieel is vastgesteld dat Barbarossa er echt is geweest.

Barbarossa houdt zich volgens het verhaal slapende, in afwachting van betere tijden. Zodra het moment daar is - alle Duitsers weer gelukkig verenigd - zal de keizer zijn schild aan een dooie boom hangen, die daarop snel in de knop springt en voor eeuwig zal bloeien. Eind vorige eeuw dacht Duitsland dat het zover was. Frankrijk was zojuist vernietigend verslagen en kort daarop (1871) ontstond het Tweede Rijk, onder leiding van de in Versailles gekroonde keizer Wilhelm I. Wilhelm had een witte snor en sik. Vandaar dat de bevolking meende met Barbablanco van doen te hebben, de reïncarnatie van Barbarossa. 'Witbaard op de troon van Roodbaard.' De dankbaarheid kende geen grenzen, er kwam een monument. Het Tatort heet kortweg: Kyffhäuser.

Na een pittige klim van enkele honderden meters schrik ik me een ongeluk. Wat daar opdoemt, een slordige tachtig meter hoog, moet het absolute dieptepunt zijn van vreugdeloze, beklemmende Teutoonse megalomanie. Hier heeft zonder meer de gekte toegeslagen. Monstrueus is niet het juiste woord; het is bijna beangstigend. Onder een afdak zijn al tientallen tafels klaargezet, waaraan in de zomer bier ('Barbarossa Pilsner') wordt getapt. Leve de Euro, denk ik.

Keizer Barbarossa is uit rode steen gehouwen, de lange baard tot aan zijn voeten. Hij slaapt zogenaamd, maar wie lang tuurt naar het grimmige gelaat, krijgt de indruk dat de ogen zijn geopend. Dat blijkt opzet te zijn: vanwege het glorierijke tafereel boven 's keizers hoofd is hij bezig wakker te worden. Vlak vóór Barbarossa is een grot-achtige diepte gehakt, meer een soort leeuwekuil. De linkerhand van de keizer grijpt naar de plek waar z'n hart zou kunnen zitten.

Boven Barbarossa, frisch und fröhlich, zit hoog te paard keizer Wilhelm. Paard en Wilhelm zijn samen negen meter hoog. Uit de beschrijving: 'Door licht omgeven, rijdt de keizer de poort uit de wijdse velden in. Hij draagt een uniform, met de Pickelhaube, en de versierselen van het Grootkruis van het IJzeren Kruis. (. . .) Blik en houding zijn bedoeld als uitdrukking van een gepaste souvereiniteit; het paard is dientengevolge weergegeven in rustige tred.' Weer boven Wilhelm staat een toren waarop de keizerskroon is gemetseld.

In de herfst van 1897, enkele maanden voor de dood van Wilhelm, was het project gereed. Vele duizenden veteranen, verenigd in de 'deutsche Kriegervereine', hadden krom gelegen om het benodigde geld op tafel te krijgen. Niet de zieke Wilhelm, maar zijn kleinzoon Wilhelm II (de keizer die na de Eerste Wereldoorlog uitweek naar Nederland) verzorgde de onthulling.

'Geil!' ofwel 'helemaal te gek', roept een schoolklas zodra het monument in zicht is. De kinderen zijn afkomstig uit West-Duitsland en onder de indruk van deze beeldende vaderlandse geschiedenis. De lerares legt in haar rondleiding het accent op het politieke belang van keizer Wilhelm in het Europa van de negentiende eeuw. Voorts herinnert zij aan de manier waarop Barbarossa's 'imperialisme' vele malen slecht werd gekopieerd door andere Duitse grootmachtdenkers.

Bijna een halve eeuw bleef Barbarossa voor alle Westduitsers onzichtbaar, omdat Kyffhäuser in de DDR lag. Na de herfstrevolutie van 1989 werd de sage als het ware opnieuw bewaarheid en kon de keizer voor de tweede maal zijn schild aan een dooie boom hangen: de Duitsers waren weer verenigd. Eigenlijk was het de derde maal, omdat in 1933 een andere 'veldheer', een sergeant uit Oostenrijk, de verdeelde Duitsers te hulp schoot.

Vanwege deze zwarte periode wilden de Duitsers na hun nederlaag van 1945 zelf het monument opblazen. Binnen in de toren hangt het citaat van een Sovjet-officier, die de vernietiging heeft voorkomen. 'Jullie Duitsers moeten eindelijk eens leren met jullie monumenten en jullie geschiedenis te leven', zo zou hij hebben gezegd. Het DDR-bewind maakte er vervolgens een vakantieverblijf van ten behoeve van trouwe vakbondsleden. Tot aan de Wende van 1989 lieten de communisten zelfs de spreuk 'Deutschland einig Vaterland' ongemoeid.

In de afgelopen zes jaar is er het een en ander veranderd aan en rondom het monument. Conservatieve Duitse studentenverenigingen hebben een tableau laten vervaardigen, waarin een tekst van Wilhelm is gegrafeerd, waaruit moet blijken dat de keizer een verlicht heerser is geweest. Sommige rechts-conservatieven willen het Derde Rijk het liefst vergeten en aanknopen aan de tradities van het vergane keizerrijk. Zij vormen slechts een kleine minderheid.

Overige onderdelen zijn gerestaureerd met geld van Siemens en andere klinkende Duitse ondernemingen. Ook nieuw is het bord bij de toren: 'Wie hier niet van houdt, klimt gewoon omhoog en geniet van het heerlijke uitzicht.'

De reiscolumns van Willem Beusekamp verschijnen om de veertien dagen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden