nieuws

Kwetsbare vrouwen krijgen via de rechter verplichte anticonceptie: ‘een sensationele doorbraak’

De nieuwe Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg, die sinds begin vorig jaar van kracht is, maakt het mogelijk om vrouwen met ernstige psychiatrische problemen verplicht anticonceptie op te leggen. Vier rechtbanken hebben het afgelopen jaar voor minstens zes kwetsbare vrouwen een zorgmachtiging voor verplichte anticonceptie afgegeven.

Echo van een ongeboren kind. Via de rechter kunnen 'onmachtige' vrouwen worden verplicht tot anticonceptie. Beeld Koen Suyk / ANP
Echo van een ongeboren kind. Via de rechter kunnen 'onmachtige' vrouwen worden verplicht tot anticonceptie.Beeld Koen Suyk / ANP

Oud-kinderrechter Cees de Groot noemt dat ‘een sensationele doorbraak’. Hij pleit samen met anderen al jaren voor verplichte anticonceptie voor vrouwen met zware psychische problemen of een ernstige verstandelijke beperking. Daarmee wordt voorkomen dat zogenaamde ‘onmachtige’ vrouwen kinderen op de wereld zetten die zij niet zelf kunnen verzorgen en vaak al meteen na de geboorte moeten afstaan.

‘Dat is niet in het belang van het kind en niet in het belang van de moeder’, vindt ook Paul Vlaardingerbroek, emeritus hoogleraar familie- en jeugdrecht aan de universiteit van Tilburg. Volgens hem hebben sommige kinderen ‘het recht om niet geboren te worden’.

Verplichte anticonceptie is een gevoelig onderwerp. Tegenstanders, onder wie politici, juristen en medisch-ethici, menen dat iedereen het recht op vrije voortplanting heeft. Want waar ligt de grens om te bepalen of iemand wel of niet een kind mag krijgen of voor een kind kan zorgen? Mede om die reden is er ook nooit een wetsontwerp ingediend om verplichte anticonceptie in bepaalde situaties mogelijk te maken.

In de praktijk blijkt de nieuwe Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg die mogelijkheid dus te bieden. De Wvggz is vooral bedoeld om mensen met ernstige psychiatrische problemen die een gevaar vormen voor zichzelf of anderen verplicht te laten opnemen in een instelling of verplichte medicatie te laten toedienen. De nieuwe wet heeft op 1 januari 2020 de oude Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen (Bopz) vervangen.

‘In de nieuwe wet gaat het om het afwenden van ernstig nadeel voor de betreffende persoon of voor anderen’, zegt De Groot. ‘Daartoe kan de officier van justitie een zogenoemde zorgmachtiging aanvragen die getoetst wordt door de rechter. Langs die weg kun je iemand niet alleen verplicht laten opnemen of medicijnen toedienen, maar ook verplicht anticonceptie opleggen.’

Prikpil

De Rotterdamse rechtbank heeft dat vorig jaar september voor de eerste keer gedaan bij een vrouw met een schizo-affectieve stoornis die al vier kinderen heeft die allemaal onder toezicht zijn geplaatst. Bij de aanvraag voor een zorgmachtiging was ook verzocht om verplichte anticonceptie, in de vorm van een prikpil. De rechtbank wees dat toe.

‘Betrokkene is op dit moment niet in staat een kind te verzorgen’, concludeerde de rechter. ‘Als ze een kind zou krijgen, zou ze dit waarschijnlijk weer moeten afstaan. Dat is zeer pijnlijk voor haar en verergert haar toestandsbeeld. Om te voorkomen dat betrokkene op die manier ernstig nadeel ondervindt, is anticonceptie verplicht opgelegd.’

Het afgelopen jaar hebben ook rechters in drie andere arrondissementen (Amsterdam, Noord-Nederland en Zeeland-West-Brabant) een zorgmachtiging voor verplichte anticonceptie afgegeven. Ook emeritus hoogleraar Vlaardingerbroek vindt dat een positieve ontwikkeling.

‘Een ziekenhuis kan daar niet zelf toe besluiten. Want het is natuurlijk een inbreuk op het vrouwelijk lichaam. Het gaat zorgvuldig via een zorgmachtiging die goedgekeurd is door de rechter’, zegt hij. ‘In sommige gevallen moet het gebeuren. Anders wordt er weer een kind geboren dat direct na de geboorte moet worden afgestaan. Daarmee wordt niet alleen ernstig nadeel voor de moeder, maar ook voor het kind afgewend.’

Volgens oud-kinderrechter De Groot biedt ook de nieuwe Wet zorg en dwang, die eveneens sinds januari 2020 van kracht is, mogelijkheden om vrouwen met een ernstige verstandelijke beperking te dwingen tot anticonceptie. De Wzd gaat over onvrijwillige zorg of onvrijwillige opname van mensen met een verstandelijke beperking. Het is niet bekend of op basis van deze wet al kwetsbare vrouwen zijn verplicht tot anticonceptie.

Proactief

De GGD’s in Nederland proberen met het programma ‘Nu niet zwanger’ al wel te voorkomen dat zeer kwetsbare ouders kinderen krijgen. Daarbij worden vrouwen (en mannen) met een verslaving of geestelijke problemen ‘proactief’ benaderd om zwangerschappen te voorkomen. Door gesprekken aan te gaan, proberen de hulpverleners kwetsbare mensen op vrijwillige basis te bewegen tot anticonceptie.

Die aanpak vloeit voort uit het Tilburgse anticonceptieprogramma ‘Proactief aanbieden van anticonceptie aan kwetsbare vrouwen’, dat in 2014 begon en zeer succesvol bleek. Ruim 70 procent van de deelnemende vrouwen gebruikte anticonceptie.

‘Maar dan houd je toch 30 procent over die niet vrijwillig aan de anticonceptiemiddelen wil’, aldus De Groot. ‘We kunnen niet zeggen: laat de rest maar zitten. Daarvoor is de problematiek te ernstig. Voor die groep is meer dwang nodig.’

Vlaardingerbroek heeft weleens een vrouw meegemaakt die veertien kinderen kreeg die op één na allemaal uit huis werden geplaatst. ‘Ze mocht één meisje houden, dat wel 70 kilo woog toen ze 9 jaar was. Dat kind kreeg alleen maar cola, friet en chocola. Nou, ze kunnen niet zeggen dat ik een slechte moeder ben, zei de vrouw.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden