Kwetsbare kannibalen

Het grootste ongewervelde dier uit de Nederlandse natuur is alleen nog aanwezig in de vijver van een landgoed bij Arnhem. Fabrice Ottburg werkt aan een reddingsplan voor de 'mooie, inheemse soort'.

Beeld Fabrice Ottburg

'De gemiddelde reactie van mensen bij het zien van een Europese rivierkreeft is: wat is hij groot. En inderdaad, ze kunnen 16 centimeter worden en ze hebben grote scharen. Een beetje on-Nederlands, zou je zeggen, maar het is toch echt onze enige inheemse kreeftensoort, en het grootste ongewervelde dier uit de Nederlandse natuur.

'Hij is nog maar op één plek in de Nederlandse natuur aanwezig, in een vijver op landgoed Warnsborn bij Arnhem. Daar zijn nog hoogstens 600 exemplaren. Hij is dus zo goed als uitgestorven. Terwijl de kreeft tot in de jaren vijftig van de vorige eeuw een algemene soort was, die overal in beken voorkwam, in het zuiden en oosten van ons land. Hij werd vroeger ook volop gegeten. Er bestonden speciale kreeftenvijvers, waar de dieren naartoe werden gebracht om te dienen als kreeftgarantie voor de adel.

'Halverwege de vorige eeuw ging het opeens hard achteruit. Door watervervuiling, maar vooral omdat beken werden gekanaliseerd. Sommige plekken werden domweg dichtgegooid. De introductie, door mensen, van verschillende soorten Amerikaanse rivierkreeften deed de rest. De exotische rivierkreeften hebben zich snel verspreid, en ze dragen een schimmel bij zich, de kreeftenpest. Zelf zijn ze daar niet vatbaar voor, maar de Europese rivierkreeft gaat er gegarandeerd aan dood. In de jaren negentig ontdekten we dat het bijna afgelopen was. Het had niet veel gescheeld of ook de laatste populatie op Warnsborn had niet bestaan. Een van de beheerders van het Gelders Landschap heeft bij toeval net op tijd een emmer kreeften uit de nabijgelegen Rozendaalse beek overgebracht naar de vijver. Niet lang daarna is de soort ook uit de Rozendaalse beek verdwenen, zeer waarschijnlijk als gevolg van de kreeftenpest.

De Europese rivierkreeft (Astacus astacus )

Kleur bruin, soms blauwachtig, afhankelijk van het voedsel. De scharen zijn aan de onderzijde roodachtig van kleur en hebben rode 'scharnierpunten'.

Status
internationaal beschermd.

Een vorm van tuinieren

'We zijn nu bezig met een reddingsplan. Twee jaar geleden hebben we tien beesten uit de vijver bij Warnsborn meegenomen voor een kweekprogramma. Komend voorjaar worden pas de eerste vijftig tot honderd kreeftjes uitgezet, in een andere vijver op het landgoed Warnsborn. We willen ervoor zorgen dat er over een paar jaar in tien vijvers in het historische verspreidingsgebied kreeftjes leven. Een vorm van tuinieren, ja. Bedoeld om het dier uit de gevarenzone te halen. Vervolgens willen we de kreeft weer introduceren in minimaal twee beeksystemen waarin geen exoten voorkomen. In die stromende beken horen ze thuis.

'Ik durf niet te zeggen dat het gaat lukken, maar de omstandigheden zijn wel verbeterd. Het water is schoner geworden, veel beeklopen zijn hersteld en er zijn beekjes waar de exoten niet op eigen kracht kunnen komen. Maar het kan op vele manieren misgaan. Een paar karpers in een vijver en de kreeften zijn weg. De vraag is ook of er voldoende genetische variatie is. En hoe het verder gaat met de verspreiding van Amerikaanse rivierkreeften en van de kreeftenpest.

Kannibalen

'Je kunt zeggen: wat maakt het eigenlijk uit dat de Europese rivierkreeft verdwijnt. Want we krijgen er een heleboel soorten Amerikaanse rivierkreeften voor terug. En die zijn ook eetbaar. Maar daar protesteer ik tegen. Want je verliest dan wel weer een mooie, inheemse soort. Dat is verschraling. Bovendien: de invasieve exoten richten nog meer schade aan. De rode Amerikaanse rivierkreeft is op dit moment booming. Ze eten waterplanten op, dat is slecht voor het watermilieu en dat heeft weer een negatieve invloed op amfibieën en vissen. In Spanje is gebleken dat in geïsoleerde vennen binnen een paar jaar alle leven weg is door de aanwezigheid van de Amerikaanse rivierkreeft. Zelf zijn ze kannibalistisch. Als er geen ander voedsel is, dan eten ze elkaar. Zo houden ze hun eigen populatie in evenwicht.

'Ook de Europese rivierkreeft is kannibalistisch. Vandaar dat we de moeder in de kweekvijvers op een gegeven moment scheiden van de jongen. Het is nu, in oktober en november, voortplantingstijd. De moeder draagt de eitjes, tussen de 50 en de 250, bij zich tot ze in mei en juni uitkomen. Dan blijven de jongen nog een dag of veertien bij de moeder en beginnen ze langzaam maar zeker met kleine foerageertochtjes. Na veertien dagen moeten ze oppassen dat ze niet zelf worden opgegeten door oudere kreeften. Ze verspreiden zich in de natuur, maar ook daar schuilt overal gevaar. Kreeften zijn alleseters, maar staan zelf ook op veel menukaarten, op die van van reigers bijvoorbeeld, en op die van otters.

'Jonge kreeften gooien een paar keer per jaar hun exoskelet af, ze sluipen er als een garnaal uit. Ook volwassen kreeften verschalen een of twee keer per jaar. Als ze dat doen, zijn ze een paar dagen zacht en extreem kwetsbaar. Ze verstoppen zich en doen niet mee aan territoriumgevechten. Jonge kreeften hebben in die tijd de kans om te groeien, totdat ze weer een nieuw skelet hebben. Het is bijzonder, een kreeft zien in zijn eigen biotoop, de territoriumgevechten, het zoeken naar voedsel, het voortbewegen, de voortplanting, de verschaling.

Nachtbrakers

'Kreeften zijn nachtactieve dieren, overdag laten ze zich niet zien, dan verstoppen ze zich in de diepere bochten van de beken, onder boomwortels bijvoorbeeld. 's Nachts komen ze tevoorschijn, dan kun je ze goed observeren in de ondiepe stukjes water. De rivierkreeft hoort bij een mooi meanderend beekje met hoogteverschillen. Die beekjes zijn er weer, maar wat heb je aan een mooi, hersteld, maar leeg landschap? De rivierkreeft hoort daarin, vind ik. Sterker: als de rivierkreeft er eenmaal weer kan leven, dan weet je dat het met het beekje ook goed zit.'

Fabrice Ottburg (43) is wetenschappelijk onderzoeker bij Alterra, Wageningen UR, en werkt aan het herintroductieprogramma van de Europese rivierkreeft.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden