Kwestie van wennen

Een lopende presentator die ook nog gebruikmaakt van spreektaal. Wat vinden kenners van de veelbesproken facelift van het NOS-Journaal?

'Het is de meest prestigieuze klus voor componisten in Nederland', haast Niels den Otter zich zeker zes keer te zeggen. Hij is zelf zo'n componist. Niet van klassieke muziekstukken, maar van reclamemuziek en televisietunes. Daarom zat hij afgelopen zondag, een warme dag waarop de meeste Nederlanders in buiten waren, om stipt 20.00 uur met gezonde spanning op de bank. De reden van zijn binnenblijven: het vernieuwde NOS Journaal, mét nieuwe muziek onder de leader.


Die vernieuwing werd vanaf de zomer voorbereid door Marcel Gelauff, toen net aangetreden als hoofdredacteur van NOS Nieuws. Samen met de hoofdredacties van NOS Sport en NOS Evenementen zette hij in augustus 2011 uiteen wat er moest veranderen. Het Journaal miste volgens Gelauff 'luchtigheid' en 'verbondenheid'. Daarnaast mocht het wel wat scherper, geen 'agendaonderwerpen meer uit een dodelijk saai museum in het verre Grootebroek'.


De oorzaak van die vernieuwingsdrift: het Journaal bereikt de groep tussen de 20 en 45 jaar steeds slechter. Het publiek vergrijst, terwijl jongeren minder snel op het aloude instituut afstemmen. Tegelijkertijd is RTL Nieuws de afgelopen jaren een geduchte concurrent geworden. Decennialang was de NOS om 20.00 uur vanzelfsprekend de grootste, tot RTL Nieuws op 15 november 2011 het Journaal op de publieke omroep voor het eerst voorbijstreefde.


De veranderingen van Gelauff moeten het tij keren. Voortaan is het motto van het NOS Journaal: 'concreet, newsy en direct in wát we vertellen, menselijk en dichtbij in hóe we vertellen'.


Afgelopen zondag zagen 1,4 miljoen mensen het resultaat. Dat kijkcijfer viel ongeveer 600 duizend kijkers lager uit dan de zondag ervoor, waarschijnlijk door het goede weer. Toch werd op internet meteen druk gediscussieerd over het nieuwe decor, de 'reuze iPad' van de weerman en 'het loopje' van presentator Rob Trip. 'Wil degene die het nieuwe NOS Journaal heeft bedacht ontslag nemen en zich in een hoekje zitten schamen? Ik ben niet infantiel', schreef 'KarsV' op Twitter, 'Is er iemand die me de meerwaarde kan uitleggen van een drentelende presentator?', vroeg 'Peter JC' op de site van NRC Handelsblad.


Veranderingen gaan altijd gepaard met kritiek, concludeerde weerman Gerrit Hiemstra. 'Veel reacties op het 'nieuwe' NOS Journaal, positief en negatief', twitterde hij. 'Bedenk wel dat u en wij er nog aan moeten wennen. Over twee maanden echt oordeel'.


Helemaal waar, natuurlijk. Maar een week NOS Journaal 2.0 biedt wel de mogelijkheid te analyseren wat we precies zien en horen en wat het beoogde effect is. Waarom loopt de presentator door het decor en praat correspondent Sander van Hoorn meer over zijn persoonlijke vermoedens? En werkt zo'n verjongingskuur, of had het NOS Journaal beter de grijze dame kunnen blijven die ze was?


Zondag 20:01 uur

'Boing!', de kenmerkende gong, terug na zeven jaar afwezigheid, sluit de eerste minuut van het Journaal af. Daarvoor heeft Rob Trip de zogenoemde headlines, de onderwerpen, van de tamelijk nieuwsluwe zondag voorgelezen. Op de bank luistert componist Niels den Otter, die de muziek maakte voor reclames van De Bijenkorf en Eru, vooral naar het ritme onder de headlines. Er ging iets mis bij het instarten, concludeert hij, maar verder is hij aangenaam verrast door het werk van Chico van het bedrijf Cablejuice, de componist van het nieuwe Journaal.


De tune is volgens Den Otter 'helemaal nu'. Het verbaast hem dus niet dat de NOS een poging doet meer jongeren aan zich te binden. 'Tot de jaren tachtig waren de tunes groots en filmisch. Dat veranderde in de jaren negentig, toen de tune al meer de gedigitaliseerde wereld weerspiegelde. Tegenwoordig luisteren we naar muziek zoals minimal house, waarin soms geluiden zitten die we vijftien jaar geleden als audiofoutjes hadden bestempeld. Dat hoor je terug in deze tune.'


De sobere geluiden leiden ook tot kritiek 'in het wereldje', zegt Den Otter. 'Sommige componisten vinden dat er te weinig noten en melodie in zitten. Dat is inderdaad een gewaagde keuze.' Toch durven weinig collega's openlijk kritiek te leveren. De muziekwereld is ervan doordrongen dat het componeren van de NOS-tune weliswaar de meest prestigieuze, maar ook de moeilijkste opdracht is.


'Natuurlijk kan ik mijn mening geven', mailt een componist die niet wil meewerken, 'maar als die negatief is voelt dat als 'de kift' en misgunnen. Het is zo'n beetje de eervolste muziekklus.'


Ook Den Otter benadrukt het lastige aan de opdracht: 'Het publiek van het Journaal is zo breed, dat je nooit iets kunt maken wat iedereen goed vindt.' Ook hij moet nog een beetje wennen, bekent hij, om er snel aan toe te voegen: 'maar het is een slimme tune, good job, Chico!'


Zondag 27 mei, 20:06

Die avond zit acteur en producent Peter Römer eveneens in spanning op de bank. Niet voor zichzelf, benadrukt hij, maar voor presentator Rob Trip. Römer gaf de presentatoren van het achtuurjournaal de afgelopen tijd les in staand en lopend presenteren. En dus let hij goed op als de presentator bij het derde onderwerp langs het brede scherm loopt en ondertussen over de schaarste in sociale huurwoningen vertelt. 'Een presentator van het Journaal is kwetsbaar', zegt hij. 'Bij zo'n vernieuwing liggen ze onder een vergrootglas. Twitter stroomt vol zodra het Journaal begint.'


Het staan en lopen geeft dynamiek, meent Römer. Van de informatie die je overdraagt is 50 procent bepaald door de lichaamstaal en slechts 20 procent door de uitgesproken tekst. Het gevaar van dit decor is dat de presentator zich onzeker kan voelen in de grote ruimte. 'Terwijl iemand die het Journaal voorleest, zekerheid moet uitstralen.'


Hij gaf de presentatoren daarom les in lichaamshouding, maar leerde ze geen trucs. 'Een truc gaat ontzettend irriteren als die de kijker opvalt. Als ze zich bewust zijn van het feit dat ze daar staan om een boodschap over te brengen, heb je geen trucs nodig. Dat heb ik ze geleerd.'


Dinsdag 29 mei, 20:22

'Het noorden zit wel op wat regen te wachten', zegt Gerrit Hiemstra op dinsdagavond terwijl hij voor een foto staat van een droge akker. Hij heeft goed nieuws voor de noorderlingen: het gaat regenen, waarop hij de boodschap vergezelt van een subtiele tik op het scherm. Achter de weerman verschijnt een kaart met een pauze-, vooruit- en achteruitknop, en een menu met symbooltjes aan linkerkant. Het nieuwe weerscherm lijkt, inderdaad, op een grote iPad.


'De stand van de techniek bepaalt nou eenmaal de vorm', zegt Roy van Vilsteren, die samen met Liselotte Doeswijk een boek schreef over 60 jaar televisievormgeving in Nederland. 'In de jaren zeventig stond er een telefoon naast de journaallezer, later een computer. Door nieuwe techniek in het decor op te nemen willen ze laten zien: wij zijn helemaal bij en hebben dus het heetste nieuws.' Dat dit gegeven ertoe leidt dat Hiemstra nu voor een immense iPad staat, gaat Van Vilsteren te ver: 'Het straalt interactiviteit uit, maar als kijker heb je daar weinig aan. Uiteindelijk doet de weerman niet meer dan hij voorheen met het knopje in zijn hand deed.'


Vormgevers kunnen zich moeilijk inhouden, vindt Van Vilsteren. Daarom ging er bij bijna iedere vernieuwing van het NOS Journaal een schepje bovenop: meer kleur, meer beweging, meer beeld. Niet onterecht, vindt hij: 'Het Journaal is dagelijks meermaals op tv, als kijker wil je ook weleens iets anders. Dat is prima gedaan.' Er is bovendien altijd gemor na een vernieuwing. 'Over een week of twee is iedereen hier aan gewend, ook de oudere kijkers.'


Dat het decor voor sommige kijkers te druk kan worden, benadrukt Gabi Schaap, communicatiewetenschapper aan de Radboud Universiteit. 'Feit is dat jongeren zich aangetrokken voelen tot kortere scènes en meer beeld. Zij zullen minder snel wegzappen. Voor ouderen kan het daarentegen sneller te veel worden.' Vooralsnog bewandelt het journaal nog de gulden middenweg, zegt de communicatiewetenschapper. 'Maar de NOS moet oppassen oudere kijkers niet van zich te vervreemden.'


Donderdag 31 mei, 20:05

'Kinderen op de basisschool lusten wel pap van energiedrankjes', zegt Sacha de Boer in de vijfde minuut.


Het was deze week niet het eerste populaire taalgebruik uit de mond van een journaallezer. Zo moesten in de Nederlandse politiek 'de heilige huisjes eraan geloven' en vergezelde Rob Trip een bericht over mogelijke natuurbranden van een welgemeend 'uitkijken dus'.


Het taalgebruik van het NOS Journaal was te formeel, vond Gelauff, en daarom moesten de presentatoren 'dichterbij de kijker'. Buiten spreektaal leidt dat ook tot meer 'je' en 'ik': 'Ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat', zei correspondent Sander van Hoorn op dinsdag, 'het is een soort advies dat je krijgt van de huisarts', stelde Chris Ostendorf over de begrotingsadviezen van de Europese Commissie.


Er is niets mis met informalisering van het taalgebruik, vindt Irene Costera Meijer, hoogleraar journalistiek aan de Vrije Universiteit. 'Het past echt bij deze tijd. Bovendien pakt een echt gesprek tussen correspondent en nieuwslezer je. Kijkers onthouden en begrijpen het zo beter.' De NOS moet wel oppassen dat het geen gebabbel wordt. 'Ik hoorde Sander van Hoorn zeggen: 'Dat gaat 'm niet worden', zegt ze. 'Dat valt me wel op.'


Costera Meijer ziet ook een verschuiving in de manier waarop het nieuws wordt verteld. Traditioneel beginnen media met de belangrijkste feiten: wat is er gebeurd, met wie en waar? 'Nu bouwen verslaggevers een verhaal soms als een detective op: pas aan het einde wordt het echte motief duidelijk', legt ze uit. 'Daar experimenteren ze mee.'


Of de taalexperimenten en de facelift ertoe leiden dat meer jonge kijkers afstemmen op het NOS Journaal, zal de komende maanden nauwlettend in de gaten worden gehouden door de NOS. De kale feiten lijken de goede kant op te wijzen: jongeren zappen minder snel bij meer dynamiek en voelen zich prettiger bij informeler taalgebruik.


Toch heeft communicatiewetenschapper Gabi Schaap een ontnuchterende disclaimer: 'Die informatie is gebaseerd op laboratoriumonderzoek. Het wegzappen is niet het grootste probleem, maar het inschakelen. Vanaf de jaren zeventig zien we dat jongeren steeds minder nieuws kijken, en die trend zet door.' Of iemand de krant leest of naar het Journaal kijkt, wordt vooral bepaald door de vraag of de ouders het ook deden. 'Daar kan een decor dus weinig aan veranderen', stelt Schaap.


'Mensen onder de 35 jaar gebruiken televisie steeds minder als nieuwsbron', voegt Costera Meijer toe. Zij kijken niet meer naar nieuws, maar 'checken' het op hun telefoon of internet. 'Het Journaal kijk je echt, je gaat ervoor zitten', zegt de hoogleraar. 'Maar niemand kruipt achter de laptop om het Journaal terug te kijken.'


Hologrammen

Een nieuwslezer die staand met een zelfverzekerde blik het scherm subtiel aantikt en met veel enthousiasme van afbeelding naar afbeelding swipet: waar zagen we dat eerder? Juist: de uitzendingen waarin de verkiezingsuitslagen worden bekendgemaakt. 'Op zo'n avond gaan alle remmen los', zegt Roy van Vilsteren, schrijver van het boek Vorm van Vermaak. 'De NOS-medewerkers hebben voor geknutselde staafdiagrammen van regenpijpen gestaan en de eerste computerdiagrammen op tv werden gepresenteerd op zo'n uitslagenavond.' Niet alleen in Nederland, maar ook in het buitenland lopen deze verkiezingsavonden voor op het gebied van nieuwsvormgeving. Zo toonde CNN op de slotavond van de presidentsverkiezingen anchors als hologrammen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden