Kwestie-Hennis: overleeft ze het Kamerdebat, en kan ze straks weer minister worden?

Opeens is de minister van Defensie een risico voor Rutte

Kan Jeanine Hennis, ongeacht de afloop van het debat dinsdag, opnieuw minister worden? Premier Rutte zal ook hebben gezien hoezeer zij plots weer worstelt.

Minister Hennis van Defensie tijdens een bezoek aan de Nederlandse Long Range Reconnaissance Patrol Task Group in Mali. Beeld anp

Twee vragen hangen vandaag boven het hoofd van Jeanine Hennis-Plasschaert (44) zodra zij de Tweede Kamer betreedt. Kan zij minister van Defensie blijven? En, voor haarzelf waarschijnlijk belangrijker: kan zij opnieuw minister worden in het komende kabinet?

De eerste vraag moeten alle Kamerfracties in de loop van de dag voor zichzelf beantwoorden. Alleen de PVV en de PvdA hebben al duidelijk stelling genomen tegen de bewindsvrouw, maar ook uit de andere fracties - die de zaak allemaal 'buitengewoon ernstig' vinden - komen geen geruststellende signalen. Hennis moet vrezen dat de Kamer de gelegenheid grijpt om duidelijk te maken dat niet lichtzinnig mag worden omgegaan met de politieke verantwoordelijkheid: als twee militairen sterven onder de hoede van een nalatige overheidsorganisatie, moet iemand de verantwoordelijkheid op zich nemen. Het is het duidelijkste signaal dat kabinet en Kamer kunnen geven aan de nabestaanden en aan de samenleving: boodschap begrepen, hier is iets onacceptabels gebeurd.

Opnieuw minister?

Dat staat los van het functioneren van Hennis als minister. Toen bewindslieden in de kabinetten-Kok en -Balkenende de verantwoordelijkheidsregel leken te zijn vergeten, werden ze er nog eens aan herinnerd door voormalig PvdA-minister Ed van Thijn: 'De ministeriële verantwoordelijkheid is de zweepslag voor de ambtelijke dienst. Het is het enige instrument waarover het parlement beschikt om een ambtelijke tunnelcultuur open te breken. De vraag of een minister goed is of niet doet niet terzake. Zo min als de vraag of hij persoonlijk bemoeienis met de kwestie heeft gehad.'

De vraag of Hennis goed is, doet wel terzake bij die andere kwestie: kan zij opnieuw minister worden, ongeacht de afloop van het debat van vandaag? Een staatsrechtelijk gedreven val volgens de wet van Van Thijn hoeft een verdere politieke loopbaan niet in de weg te staan. Piet Hein Donner is het recentste voorbeeld van een afgetreden bewindsman die in 2007 gewoon terugkeerde in het volgende kabinet, met instemming van de Kamer.

Maar voor Rutte, die binnenkort zijn nieuwe bewindslieden bij elkaar moet zoeken, telt nu iets anders: durft hij het aan? Hennis begon haar ministerschap in 2012 vol aarzeling. Haar eerste jaar ging voorbij zonder enige substantiële bijdrage aan het debat over de toekomst van de krijgsmacht. Toen ze zich na een jaar toch uitte, bleek dat ze opnieuw een forse bezuiniging en duizenden nieuwe ontslagen moest aankondigen, iets waartegen ze zich nou juist publiekelijk had verzet. In de Kamer en onder het Defensiepersoneel oogstte ze overwegend scepsis, ook over de manier waarop zij het personeel in die dagen toesprak: te berekenend, weinig inlevend, met te weinig zelfvertrouwen.

Dat werd beter in de jaren daarna. Ze ontwikkelde een visie die van de nood een deugd maakte (vergaande samenwerking met buitenlandse krijgsmachten) en liet geen gelegenheid onbenut om haar betrokkenheid met haar mensen te tonen. Hennis in een sneeuwhol, Hennis hangend aan een parachute, Hennis in een F-16 - er is geen pose waarin we de minister niet voorbij zagen komen. Haar eigen VVD wist het te waarderen, getuige de gretigheid waarmee ze tot voor kort werd genoemd voor nieuwe hoge functies in de fractie of het kabinet.

Minister Hennis bij de aankomst in Nederland van zes F-16's die actief waren in de strijd tegen IS. Beeld anp

Te groot risico

Maar Rutte zal ook hebben gezien hoezeer Hennis plots weer worstelt, nu de Onderzoeksraad zo ongenadig oordeelt over het falen van Defensie. Ze had de hele zomer om zich voor te bereiden, maar vergat in eerste instantie toch contact op te nemen met de nabestaanden. Daarna was er dat gesprek met de NOS, waar ze verstrikt raakte in haar spreektekst, waardoor een verklaring die medeleven en betrokkenheid had moeten uitstralen een onpersoonlijke en wat al te ingestudeerde sfeer kreeg. Aftreden wegens het ongeluk? Ze moest er niet aan denken: 'Liever treed ik op om ervoor te zorgen dat er herhaling plaatsvindt' (sic). Daarna volgden de beelden van haar gesprek met RTL Nieuws, waarin zij de draad kwijtraakte en steun moest zoeken bij haar woordvoerder.

Als er al iets van zelfvertrouwen was opgebouwd, dan leek het weer helemaal verdwenen. Tel daarbij de rechtszaken op die de nabestaanden van de omgekomen militairen zeker nog gaan voeren. Die zullen de affaire nog jaren levend houden, inclusief de rol van de betrokken minister.

Voor een premier die erom bekendstaat dat hij het liefst op zeker speelt, is Jeanine Hennis waarschijnlijk een te groot risico geworden.

De vernietigende rapporten en de gevolgen voor Hennis

Als Hennis vertrekt, is het leger nog niet gered
Minister Hennis verdedigt zich dinsdag in de Tweede Kamer tegen de harde kritiek van de Onderzoeksraad voor Veiligheid. Het politieke oordeel van de Kamer zal hard zijn, maar niet zonder zelfverwijten. Hoe zal het nu verder gaan met de krijgsmacht? (+)

'Leiding Defensie faalde bij dodelijk schietongeluk'

De Defensieleiding is 'op meerdere niveaus niet op professionele wijze omgegaan met de veiligheid van het eigen personeel', concludeerde de Onderzoeksraad afgelopen juni.

'Defensie stelde voortgang Mali-missie boven veiligheid'
De Onderzoeksraad voor Veiligheid velde afgelopen week in een nieuw rapport over een fataal ongeluk tijdens de missie in Mali een vernietigend oordeel over Defensie. Het ministerie kocht munitie 'in den blinde' en controleerde het materiaal niet. De opslag was ondeugdelijk, de medische hulp in Mali voldeed niet aan 'de hoogste eisen van traumazorg'.

'Genoeg voor aftreden Hennis'
Vicepremier Asscher liet gisteren weten de conclusies van de Onderzoeksraad over het fatale mortier-ongeluk in Mali 'zwaar genoeg' te vinden om af te treden. Dat kan grote gevolgen hebben voor minister Hennis.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.