KwaZulu-Natal is vol beschadigde zielen

Een menigte mannen met knuppels staat op de weg. Ze stampen, zingen, imiteren het geluid van machinegeweren: 'kakakakaka'...

Van onze correspondent

Hans Moleman

RICHMOND

De mannen - jongens zijn het eigenlijk nog - wachten op de grote leider, die straks eer komt betuigen aan de laatste doden. Zolang het konvooi dure auto's nog niet in zicht is, doden ze de tijd met het provoceren van de vijand. Ze zwaaien met hun knuppels naar een groepje mannen dat een paar honderd meter verder op een heuvel staat. Agenten en soldaten kijken vanuit hun pantserwagens ongeïnteresseerd toe. Een vliegtuigje van de politie cirkelt boven hun hoofden.

Het is weer oorlogstijd in de zwarte wijken van Richmond, een onbetekenend dorpje in de groene heuvels van KwaZulu-Natal. Niemand zou Richmond kennen, als het niet om de moorden was.

De laatste weken zijn in de townships Ndaleni en Magoba dertig mensen vermoord. De daders kwamen onder dekking van de duisternis, stormden de lemen huisjes binnen en maaiden mannen, vrouwen en kinderen neer. In de bar in het dorp richtten ze het grootste bloedbad aan: acht doden in één kogelregen. De 23-jarige ANC-onderburgemeester Percy Thompson was een van de slachtoffers.

Tot dusverre is geen enkele arrestatie verricht. En in Richmond gonst het van de geruchten. In Ndaleni, de ANC-wijk op de heuvel aan de ene kant van de weg, wijzen ze naar Magoda, de wijk op de andere heuvel. Daar zitten de moordenaars van Sifiso Nkabinde, zeggen de ANC'ers. Nkabinde is een warlord, betogen ze, die onder een hoedje speelt met foute politie-agenten. Die laten zijn bende ongehinderd moorden, om het ANC op de vlucht te jagen.

'Nkabinde is de moordenaar', zegt Lulu Thompson, de moeder van de ANC-onderburgemeester. 'Ik zeg het gewoon hardop. Als hij me wil doden, doet hij het toch wel.' Ze vertelt dat een lijfwacht van Nkabinde haar zoon had bedreigd. 'Je dagen zijn geteld.' Eerder had ze ook al een telefoontje gehad: je moet twee doodskisten kopen, een voor je zoon en een voor jezelf.

Sifiso Nkabinde is niet zomaar iemand. Hij was tot vorige jaar de spil van het ANC in de regio, de sterke man die er in de nadagen van de apartheid voor zorgde dat Richmond een ANC-bolwerk werd. De mannen van zijn zelfverdedigingseenheden hadden de streek gezuiverd van aanhangers van Inkatha.

Totdat er ruzie uitbrak en de krijgsheer uit het ANC werd gezet. Opeens werd hij ervan beschuldigd een politiespion te zijn. Het conflict leidde vorig jaar al tot verder moorden: vier ANC-gemeenteraadsleden werden doodgeschoten.

Nkabinde was inmiddels overgestapt naar de United Democratic Movement (UDM), de nieuwe 'niet-raciale' partij van ex-ANC'er Bantu Holomisa, en voormalig kopstuk van de Nationale Partij, Roelf Meyer. Inmiddels is Nkabinde nationaal secretaris. Pogingen om hem veroordeeld te krijgen voor minstens zestien moorden faalden vorig jaar.

De menigte op de weg herkent de auto van haar leider meteen, als het konvooi langsstuift. Sifiso Nkabinde zit in de witte Mercedes. UDM-leider Holomisa raast langs in zijn eigen Mercedes, gevolgd door Roelf Meyer in een Volkswagen Golf. In KwaZulu-Natal zijn vele stemmen te winnen voor de partij.

Op de binnenplaats van de lagere school in de UDM-wijk Magoda hebben zich honderden aanhangers verzameld. Een priester gaat voor in meeslepende rouwliederen. Holomisa spreekt. Nkabinde vertaalt in het Zulu. Het ANC is corrupt, roept de UDM-voorman, het probeerde getuigen om te kopen. 'Wij denken dat het ANC zelf de hand heeft in de moorden.' Rond de school patrouilleren soldaten, al zal geen ANC-er zich in de buurt wagen.

Nkabinde is kort over de verdenkingen aan zijn adres: 'Waarom zou ik hier mensen laten vermoorden? Ik woon zelf hier, mijn familie woont hier.' Er moet een onafhankelijke onderzoekscommissie komen, zegt hij. De politie is niet te vertrouwen, die wordt nu door het ANC gedomineerd. En het ANC moet vredesonderhandelingen beginnen met de UDM.

Dat weigert het ANC. 'We onderhandelen niet met criminelen die onschuldige vrouwen en kinderen vermoorden', was de boodschap die president Nelson Mandela vorige week had, toen hij een herdenking van de ANC-doden in Richmond bijwoonde. De regering heeft zich voorgenomen de onrust in het gebied met machtsvertoon de kop in te drukken.

De moorden in Richmond hebben nieuw voedsel gegeven aan een geliefde bezigheid in Zuid-Afrika: overal complotten en samenzweringen achter zoeken. President Mandela haalde zelf na zijn bezoek aan de rouwende ANC-ers de aloude 'sinistere derde macht' van stal.

Sommige waarnemers in KwaZulu-Natal menen dat er een netwerk actief is van politici, functionarissen van politie en leger plus ultra-rechtse blanke boeren die begonnen zijn de provincie te destabiliseren.

De moordpartijen in Richmond zouden de eerste fase zijn van een campagne van deze gevreesde derde kracht. Ze moeten de onrust in het gebied opstoken, met als einddoel het ANC te verhinderen de provinciale verkiezingen van volgend jaar te winnen. De provincie is nu nog in handen van de Inkatha Vrijheidspartij (IFP), met de UDM als nieuwe speler. Als je het ANC en de UDM tegen elkaar opzet, blijft de IFP als lachende derde aan de macht, luidt de redenering.

Het probleem met dergelijke complottheorieën is dat het de regering maar niet lukt harde bewijzen voor de 'derde kracht' te vinden. Het enige bewijs dat er is, dateert van jaren geleden, toen de IFP onder een hoedje speelde met de politie van het apartheidsregime, om de gezamenlijke vijand ANC onder de duim te houden.

Dat neemt niet weg dat de kans groeit dat de moorden ook de oude vetes tussen de twee politieke grootmachten in KwaZulu-Natal nieuw leven inblazen. De cocktail van angst en wantrouwen lijkt er sterk genoeg voor in het land van de Zulu's, waar in bijna ieder dorp nog de herinnering leeft aan de bloedige laatste tien jaar onder het apartheidsregime, toen ruim twintigduizend mensen het leven lieten.

Is er wel een oplossing voor het politieke geweld in Richmond, in KwaZulu-Natal?

Als we een dag later met een legerpatrouille op de scheidingsweg tussen de ANC-heuvel en de UDM-heuvel staan, blijkt dat van de nieuwe ordetroepen geen wonderen mogen worden verwacht. 'We doen ons best', meldt de dienstdoende legervoorlichter. 'Maar we kunnen niet voor ieder huis een soldaat neerzetten. Daar hebben we te weinig manschappen voor.' En 's avonds, wanneer de aanslagen plaatsvinden, is het onmogelijk de daders op te sporen, stelt hij laconiek vast. 'Er is geen straatverlichting op die heuvels. Je ziet niks'.

Volgens commentator Mondli Makhanya van The Star zullen meer ordetroepen, zuivering van de politie en vredesbesprekingen niet voldoende zijn. De regio is daarvoor te verziekt door een historie van bruut geweld.

Alle partijen hebben er hun eigen monsters geschapen, ook het ANC, aldus Makhanya. 'Er lopen zoveel ernstig beschadigde zielen rond in de straatarme townships van Richmond. Geweld is gewoon, het wordt in de familie overgedragen, het is de enige status. De geest van die mensen zou op de operatietafel moeten'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden