Kwantumvaders versus meteorologen

De Amerikaanse debutante Rivka Galchen haalt veel overhoop in haar eerste roman, waarin een psychiater het woord neemt die zelf in de war is....

‘Afgelopen december stapte een vrouw mijn woning binnen die als twee druppels water op mijn echtgenote leek.’ Zo opent het ambitieuze debuut Atmosferische storingen (Atmospheric Disturbances) van de Amerikaanse schrijfster Rivka Galchen (1976). Aan het woord is de 51-jarige psychiater Leo Liebenstein. Hij is getrouwd met de aanzienlijk jongere Rema, een knappe blondine van Argentijnse afkomst.

Rema’s evenbeeld geeft een perfecte imitatie van haar Argentijnse accent, compleet met ‘stralenkransen rond de klinkers’, maar hij laat zich niet voor de gek houden. Al was het maar omdat ze een hondje bij zich blijkt te hebben, en Rema helemaal niet van honden houdt.

Even blijft het voor de lezer onduidelijk wat er aan de hand is. Is Rema een bedriegster, zij het een die volkomen vertrouwd is in het huis van haar dubbelgangster, weet dat Liebenstein aan migraine lijdt en wier mobiele telefoon hetzelfde nummer heeft als van de vrouw wier plek zij inneemt?

Maar al na een pagina of drie begint het te dagen dat het probleem hoogstwaarschijnlijk niet bij de identiteit van Rema ligt, maar bij de observaties van haar echtgenoot. Als Rema is gaan slapen, doorzoekt Liebenstein haar tas. Hij vouwt creditcardrekeningen open, likt het poeder van een kauwgummetje dat hij in de tas heeft gevonden en snuift de geur van Rema’s portemonnee op.

Even komt het idee in hem op dat hij handelt als een bedrogen echtgenoot, maar onmiddellijk rationaliseert hij die gedachte weg.

In het volgende hoofdstuk wordt de betrouwbaarheid van ik-verteller Liebenstein verder ondermijnd. Hij gaat, naar hij zegt zonder dienst te hebben, naar het ziekenhuis, waar een verpleger hem begroet met: ‘Wat bent u laat’. Vervolgens ontstaan er enkele hilarische communicatiestoornissen, waarna Liebenstein zich ‘verward’ en ‘kleintjes’ voelt.

De lezer heeft dan vastgesteld dat de psychiater zacht gezegd dwalende is.

Galchen laat Liebenstein vertellen over een van zijn patiënten, Harvey, die ervan overtuigd is dat hij in dienst werkt van de Koninklijke Academie voor Meteorologie, die als voornaamste doel heeft om de onvoorspelbaarheid van het weer te behouden. De grote tegenstrever van de Academie, zo vertelt Harvey, zijn de 49 Kwantumvaders, een ondergrondse beweging die in ontelbare parallelle werelden opereert en daar het weer manipuleert.

In de hoop meer invloed op zijn patiënt te krijgen, doet Liebenstein (op aanraden van Rema) al enige tijd of hij zelf ook een agent is van de Koninklijke Academie voor Meteorologie, maar hoger in de hiërarchie. Om het nog geloofwaardiger te maken, heeft hij een willekeurige, werkelijk bestaande meteoroloog als zijn superieur aangeduid: ene Tzvi Gal-Chen.

Hoewel Gal-Chen niet meer is dan een naam die Liebenstein gebruikt in zijn therapie (een therapie waarin de geneesheer zich laat meevoeren in de waanwereld van zijn patiënt), gaat hij zich al snel verdiepen in het werk van de meteoroloog, en weet hij via een adembenemend staaltje verknipte logica zelfs een relatie te leggen tussen Gal-Chens weeronderzoek met behulp van de dopplerradar en de ‘dubbelgangster’ van Rema, een verschijnsel dat hij – met een tamelijk tenenkrommende woordspeling – het ‘dopplergangereffect’ noemt.

Vervolgens komt hij tot de ontdekking dat Gal-Chen ooit een lezing heeft gehouden op een congres in Buenos Aires, tevens de geboorteplaats van Rema. Dat kan geen toeval zijn. Dus reist Liebenstein af naar de Argentijnse hoofdstad en later zelfs naar Patagonië.

De ambitie van Atmosferische storingen zit hem onder meer hierin, dat de roman op verschillende niveaus beoogt te opereren. Zo lijkt de complottheorie van patiënt Harvey, niet in de laatste plaats dankzij het fenomeen van de 49 Kwantumvaders, een knipoog naar Thomas Pynchon. In diens roman The Crying of Lot 49 krijgt hoofdpersoon Oedipa Maas langs geheimzinnige weg aanwijzingen voor het bestaan van een alternatief maatschappijstelsel. Daarnaast maakt Galchen gebruik van hypotheses uit de moderne wetenschap, zoals de theorie dat er een oneindig aantal parallelle universa bestaat, en is haar roman het domein van een reeks grafische entr’actes zoals tekeningetjes, diagrammen en foto’s, die deels het getroebleerde brein van Liebenstein illustreren.

En dan is er, last but not least, een autobiografisch element. Want meteoroloog Gal-Chen is niet alleen een romanpersonage van wie een ander romanpersonage, Liebenstein, heeft verzonnen dat hij een leidende rol speelt bij de Koninklijke Academie voor Meteorologie; het is ook de inmiddels overleden vader van de auteur.

Het boek bevat familiefoto’s waarop een vader en een dochter te zien zijn – kennelijk dr. Tzvi en de jeugdige Rivka.

De echte Tzvi Gal-Chen (1941-1994), aan wie één van de motto’s van het boek is ontleend en van wie een beknopte biografie is te lezen op Wikipedia, was weliswaar geen lid van de (fictieve) Koninklijke Academie voor Meteorologie, maar wel van de American Meteorological Society. Naar verluidt is veel van de wetenschappelijke research waarnaar in Atmosferische storingen wordt verwezen, rechtstreeks uit zijn onderzoeksrapporten afkomstig.

We kunnen deze roman dus onder meer opvatten als een eerbetoon van de schrijfster aan haar vader. Dat eerbetoon gaat verder dan het gebruik van diens naam, foto en wetenschappelijk oeuvre. Want naarmate het boek vordert, wordt duidelijk dat Leo Liebensteins verwrongen beeld van de werkelijkheid wel eens veel te maken zou kunnen hebben met het feit dat zijn vader hem in zijn jeugd in de steek heeft gelaten, een gebeurtenis die hij heeft verdrongen en nooit echt heeft verwerkt.

Of hetzelfde gezegd kan worden van de auteur is een tweede, maar ook zij raakte haar vader op vrij jonge leeftijd kwijt.

Rivka Galchen heeft met Atmosferische storingen een heleboel dingen tegelijk proberen te doen. Dan laat je als debutant soms een steek vallen. Het autobiografische element wrikt een beetje, en in haar beschrijving van Liebensteins geestelijke aftakeling – aanvankelijk zowel hilarisch als schrijnend – treedt gaandeweg een zekere verzadiging op.

Maar het schrijfplezier spat geregeld van de bladzijden en de manier waarop ze, de gestoorde verteller ten spijt, een liefderijk portret van Rema schetst, is uitgesproken knap. Ook op metaforisch niveau excelleert deze roman. Want herleid tot meer alledaagse gebeurtenissen, vertelt Atmosferische storingen over zowel de beperkte houdbaarheid als de vitaliteit van de liefde.

Rivka Galchen varieert in dit boek speels, overtuigend en bij vlagen virtuoos op het aloude thema ‘mijn man/vrouw begrijpt me niet’. Hans Bouman

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden