Kwaliteitsprogramma's van een omroep zonder smoel

Bij de met opheffing bedreigde NPS zijn de kijkcijfers bijzaak. Het gaat om de kwaliteit. Dus zijn 25 duizend luisteraars voor een radio-opera toch maar mooi 25 bomvolle zalen....

Iedereen weet dat Bert en Ernie van Sesamstraat zijn. En dat de afgekloven appel het beeldmerk is van het tv-programma Het Klokhuis. Maar de NPS? 'Als ik op een verjaardagsfeestje vertel dat ik bij de NPS werk, kijkt iedereen me glazig aan', vertelt Loes Wormmeester, eindredacteur van Het Klokhuis.

Tot drie weken geleden natuurlijk. De aankondiging dat de NPS moet verdwijnen, heeft de omroep in één klap uit de anonimiteit gehaald. Een beetje wrang vinden ze dat wel, bij de Nederlandse Programma Stichting.

Maar deze publieke omroep heeft nu eenmaal geen smoel. Nooit aan gewerkt ook. 'Wij promoten de programma's. Niet onszelf', licht Arthur Schuitemaker toe, de pr-man van de NPS. 'Gelukkig maar', vinden veel NPSprogrammamakers die bij andere omroepen hebben gewerkt. 'Al het geld dat daar verspild wordt aan brand-experts, jingles, postpapier en promotie. Hier gaat het geld tenminste naar de programma's.'

De baas van de NPS, voormalig diskjockey Willem van Beusekom, timmert ook niet erg aan de weg, zelfs niet in deze moeilijke tijden. 'Prima toch?', kaatst Hedy d'Ancona, oud-minister van onder meer omroepzaken. 'Hilversum zit al propvol omroepbonzen en -bonsjes. Laten we blij zijn dat de NPS daaraan niet meedoet.'

Toch is de NPS bij het publiek best geliefd, ontdekten de programmamakers, een beetje tot hun verrassing. De stelling 'de NPS moet blijven' van het NCRV-radioprogramma Stand. nl werd onlangs door acht van de tien deelnemers onderschreven. 'De NPS verlost ons van de pulp', verzuchtte een mevrouw die elke zondag met haar man naar Buitenhof kijkt. 'Een feestje', zei ze.

De tegenstanders van de NPS vinden de omroep te links. 'Een linkse propagandamachine', roept een luisteraar boos uit. 'En daar gaat mijn belastinggeld naartoe! Opheffen dus.'

Veel programmamakers van de NPS komen uit linkse hoek zoals de VARA of de VPRO. En de informatieve programma's van de NPS zijn inderdaad veelal kritisch van toon. Maar links? 'Licht progressief', vindt Karel van Doodewaerd, voorzitter van de TROS, 'maar een linkse propagandamachine? Welnee. Er wordt toch niet met rode vlaggen gezwaaid?'

De VARA houdt van programmamakers met een grote linkse bek. De VPRO zoekt medewekers die taboes doorbreken. De KRO is alweer een hele tijd op de spirituele toer. Bij de EO moet je zieltjes winnen. En de omroepvoorzitters van deze clubs hebben kijkcijfers in de ogen.

Bij de NPS geldt niets van dit al. 'Hier telt kwaliteit. Niet of je geliefd bent bij de baas. Niet of je in staat bent met telkens weer nieuwe ideologische winden mee te waaien', vindt Jannekee Kuijper, ex-KRO en programmamaakster van het NPS-radioprogramma Kunst-stof. 'Als de NPS een programma opheft, is het omdat de kwaliteit tegenvalt. Bij andere omroepen worden programma's opgeheven zonder dat de programmamakers begrijpen waarom. Er lopen in Hilversum hele batterijen gedesillusioneerde programmamakers rond. Maar niet één bij de NPS.'

Ook eindredacteur Loes Wormmeester, onder meer oud-VPRO, heeft geen heimwee. 'De NPS is misschien een beetje braaf. Een beetje netjes. Maar ik vind het wel prettig dat ik niet meer op zoek moet naar taboes om ze vervolgens te doorbreken. Volgens mij zijn alle taboes wel zo'n beetje doorbroken. Er zijn geen onderbroeken meer om uit te trekken.'

Ondertussen gaat het werk op de NPS-redactie van het dagelijks radioprogramma Kunststof gewoon door. Op de muren staan in rode viltstift de gasten die de komende weken geïnterviewd gaan worden. In blauwe viltstift staan de namen van gasten die nog benaderd moeten worden.

Het Klokhuis zoekt onverminderd naar een nieuwe presentator. De kandidaten krijgen bij wijze van screentest een schort voor, chirurgenhandschoentjes aan en vervolgens een rauwe lever in de handen gedrukt. En dan maar zien hoe ze zich daarmee redden als de camera gaat draaien. De redactie kijkt geamuseerd toe.

Bij de NPS draait alles om de makers, concludeerde Alexander Rinnooy-Kan toen hij in 2004 de omroepen doorlichtte. Waarmee hij suggereerde dat de NPS te weinig met de buitenwereld bezig is. KRO-topman Ton Verlind bedoelde hetzelfde toen hij onlangs in zijn weblog schreef: 'De KRO is van de leden. De NPS is van de makers.'

De prettige kant daarvan is dat er bij de NPS weinig middenkader is. Dat is efficiënt. De NPS heeft bovendien weinig sterallures. Het zijn de makers die de toon zetten, niet de presentatoren die bij andere omroepen kunnen uitgroeien tot (duurbetaalde) coryfeeën.

Wat kwaliteit is, dat bepalen de makers, niet de directie. En inderdaad: de kijkcijfers zijn voor de NPS niet zaligmakend.

Op een doorsnee avond zonder spectaculair nieuws kijkt 3,6 procent van de Nederlanders van 6 jaar en ouder naar N OVA , overigens een goed bekeken NPS-programma. Dat zijn 550 duizend kijkers. Het bracht het D66-Kamerlid Bert Bakker ertoe de commotie rond de NPS af te doen als 'grachtengordelverontwaardiging'.

Dat deed pijn. Want de NPS'ers willen geen elite-omroep zijn. Hoewel de wet de NPS verplicht kunstzinnige, multiculturele en informatieve programma's te maken. 'Daarmee bereik je per definitie niet de grote massa', verzucht Loes Wormmeester. 'Maar als de NPS ze niet maakt, maakt niemand ze.'

TROS-voorzitter Karel van Doodewaerd erkent dat het zo werkt. 'Wij maken liever Kabouter Plop dan Het Klokhuis. De serieuze kinderprogramma's laten we graag aan de NPS over.'

Een elite-omroep? Muziekredacteur Co de Kloet wordt daar een beetje boos om. 'Met onze Turkse en Afrikaanse popmuziek bereiken wij juist een heel gemêleerd publiek. En als er 40 duizend potentiële luisteraars zijn, zetten we alles op alles om er ten minste 39.999 te bereiken. Daarin zijn we heel ambitieus.'

Die ambities verschillen sterk per NPS-redactie. Neem Frans Jennekens, eindredacteur van onder meer Premtime (gemiddeld 300 duizend kijkers). Jennekensvindt dat een tv-programma niet onder de honderdduizend kijkers mag zakken. 'Dan kun je beter een videotape rondsturen.'

De zaaglijn van 100 duizend kijkers geldt niet voor bepaalde programma's overdag en in de nacht. Terecht, vindt radiomaker Marc Wielaert van 4FM. 'Als wij 25 duizend luisteraars bereiken met een operaconcert zijn dat wel 25 bomvolle zalen. Dat zijn, voor dit type kunstuiting, wel degelijk grote aantallen luisteraars. Wel doen dus.'

Om te beoordelen of de NPS een elite-omroep is, is het handig te weten wie de kijkers en luisteraars zijn. Bereikt Sesamstraat wel de kinderen met een taalachterstand, voor wie de programmaformule ooit werd ontwikkeld? Weten we niet. En hoe valt een programma als Raymann is laat eigenlijk bij de doelgroep: de allochtone Nederlanders? Er is bar weinig onderzoek naar gedaan. Als er al onderzoek is verricht, zijn de uitkomsten negatief over het bereik onder allochtonen.

Kwaliteit is de terugkerende mantra bij de NPS. Maar wanneer heeft een programma kwaliteit? De standaard voor kwaliteit ligt nu vast: een goed programma is spraakmakend, betrouwbaar, pluriform en heeft een goed bereik.

Maar ook zonder die definitie is er weinig twijfel aan de kwaliteit van de programma's. De NPS wordt bedolven onder de nationale en internationale prijzen. De waardering van kijkers en luisteraars is hoog.

En er is lof voor de multiculturele programma's die de NPS heeft ontwikkeld. 'Het heeft wel lang geduurd', vindt Hedy d'Ancona. Maar er was ook een lange weg te gaan als je bedenkt dat migrantentv in Nederland tien jaar geleden nog gelijk stond aan voorlichtingsspotjes over borstvoeding voor Marokkaanse vrouwen.

De Klokhuis-redacteuren stappen vrolijk kwetterend de lift in op weg naar de broodjeslunch. 'Dat we straks echt worden opgeheven, heeft iets surrealistisch', vindt Loes Wormmeester. 'De matrozen springen nog niet van boord. Maar als het straks zeker is dat we verdwijnen...'

Hoop dat de programma's wel zullen overleven, is er eigenlijk niet. Niet binnen de NPS en niet daarbuiten.

'Zoals een cantharel alleen in de schaduw van een eikenboom groeit, floreert een programma alleen binnen de biotoop van een bepaalde omroep', stelt Van Doodeweard . 'Het is onzin te denken dat een NPS-programma gemaakt kan worden door andere mensen in een ander bedrijf.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden