Kwaad zoals u en ik

Of hij nou staat voor vreugde, bevrijding of toch iets van gevaar, in de beeldende kunst is De Sprong op talloze manieren schitterend verbeeld. En dat zó verrassend vaak, dat V graag een zomer lang de zinnen prikkelt met de mooiste voorbeelden van het eeuwenoude verlangen om (al is het maar voor even) van de grond te komen. Aflevering 7 Jumping Figure ( 1982 ) Georg Baselitz

Vijfenzeventig werd de man dit voorjaar. En nog altijd is hij het provoceren niet verleerd. 'Vrouwen kunnen niet schilderen', zei hij naar aanleiding van zijn verjaardag in een interview met het Duitse weekblad Der Spiegel. 'Ze missen de drang om op de grens van waanzin te verkeren.'


Aldus Georg Baselitz, echte naam Hans Georg Kern, een van 's werelds best betaalde en meest vorstelijk gehuisveste kunstenaars. Met zo'n uitspraak ligt de rel voor het oprapen natuurlijk, en die barstte dan ook los.


In welk waanzinnig grensgebied Baselitz zelf graag verkeert, daarover gaat het gesprek in Der Spiegel niet. Dat spreekt voor zich en druipt van zijn heftige, grof gepenseelde schilderijen. Vooral in het begin van zijn carrière vlogen de brokstukken van ledematen en kapotte landschappen over het doek. Gretig wentelden Baselitz en zijn generatiegenoten zich in het verboden moeras van oorlogsherinneringen.


Het hele verdomde, beladen verleden moest open en bloot, net als de kunstenaar zelf. Letterlijk. In Die Grosse Nacht im Eimer (1962/1963) staat een in grote gebaren geschilderde man - volgens sommigen de kunstenaar zelf - in vol ornaat te masturberen. Het doek, getoond op Baselitz' eerste solotentoonstelling in een Berlijnse galerie, werd vanwege een vermeende aanval op de zeden onmiddellijk door de politie geconfisqueerd.


Maar wat heeft Jumping Figure (1982) met waanzin te maken? Op het eerste gezicht weinig. De zelden getoonde, met de hand beschilderde linoleumsnede uit de collectie van het MOMA in New York is in een oogopslag herkenbaar als een Baselitz - die grove figuur, op zijn kop bovendien. Dat laatste is sinds 1969 Baselitz' handelsmerk. Maar de lino is ook opmerkelijk ingetogen, eenvoudig, primitief, op het luchtige af.


Zie de man gewichtloos zweven, zijn armen en benen gestrekt, versmolten met het universum, de beige vlekken om het even een wolkendek boven hem of een landschap onder. Het zou zomaar een aubade aan een parachutesprong kunnen zijn.


Alleen de uitsnede gooit roet in het eten. Vooral het hoofd is raar. Dat leunt zo zwaar tegen de rand van het beeld dat het wringt en pijn doet. En wacht eens even: die priemogen, dat kapsel, die schijnbaar achteloze verfstreep halverwege neus en kin. Het zal toch niet Herr Hitler zijn, die daar klapwiekend door het luchtruim scheert?


Het is hem wel. Baselitz zelf heeft het nodig gevonden om elke twijfel weg te nemen. In de jaren nul nam hij zijn oude repertoire opnieuw onderhanden in de serie Remix. Der Absprung (2007) heet de herziene versie, in bezit van society- en glamourfotograaf Mario Testino. Daarin heeft Baselitz van Hitler een tragikomische stripfiguur gemaakt, met klodderig gewaterverfde cowboybroek en laarzen die de verkeerde kant uit springen. Rechtopstaand. Met duidelijk herkenbaar Hitlersmoel.


In deze nieuwe versie is Hitler een hilarische kluns, zoeen die Baselitz' jonge collega en landgenoot Jonathan Meese regelmatig in heftige performances op de hak neemt. Gretig wekt Meese de cliché-Hitler tot leven, compleet met gestrekte arm en wijsvinger als snor. In Meeses performances, en in de stripfiguur van Baselitz, wordt Hitler als onschuldige idioot onschadelijk gemaakt.


Maar de Jumping Figure uit 1982 is niet om te lachen. Het is een getormenteerde figuur en doodgewoon mens. Dat is het verraderlijke. Zo ziet kwaad eruit. Niet als een uit duizenden herkenbare idioot met boeventronie en doorlopende wenkbrauwen, zoals Lombroso ooit dacht. Maar als u en ik.


En wie de witte veeg verf bij de neus negeert en verder kijkt, ziet een acrobaat die misschien even uit zijn evenwicht is geslagen. Maar die zijn evenwicht en veerkracht ook elk moment kan hervinden, waarmee ook het kwaad elk moment weer kan oplaaien.


Schijnbaar achteloos kijkt Baselitz voorbij de clichés van goed en kwaad. Dat is pas provocerend.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden