Kunstverzamelaar en ondernemer Joost Ritman heeft geen zin rijkdom in geld op te stapelen 'Nieuwe ING-top had geen enkele feeling met de kunst'

Joost Ritman raakte begin 1993 zijn bedrijf De Ster kwijt aan financier ING en afgelopen week zijn kunstverzameling, waaronder etsen van Rembrandt, aan een consortium onder leiding van Sotheby's....

Van onze verslaggever

Jelle Brandsma

AMSTERDAM

Als voorbereiding op zijn boek De slinger van Foucault studeerde de Italiaanse schrijver Umberto Eco in de bibliotheek van de Amsterdamse zakenman Joost Ritman. De Bibliotheca Philosophica Hermetica is de meest omvangrijke verzameling oude geschriften over de hermetische filosofie ter wereld.

'Ik zie Umberto Eco absoluut niet als een vertegenwoordiger van de hermetisch filosofische traditie', zegt Ritman. Dan tegen zijn vrouw die net de koffie bezorgt: 'Jij kunt het beter vertellen, jij hebt hem gesproken'.

Zijn vrouw: 'Hij getuigt vanuit zijn eigen visie. Hij is een verteller, maar wel een hele goeie. Eco beleeft wel iets, maar zijn idee gaat niet van binnen naar buiten.' Ritman: 'Eco is wel de belangrijkste Europese auteur die bij de Nederlandse overheid voor behoud van de bibliotheek heeft gepleit.'

Afgelopen donderdag werd de kunstcollectie van Ritman verkocht aan een consortium onder leiding van het veilinghuis Sotheby's. Het gaat onder meer om glas, zilver, etsen van Rembrandt en schilderijen van Gerard Dou en Jan Steen. De waarde wordt geschat op circa 125 miljoen gulden. Ritman: 'Houdt u het nou maar op tientallen miljoenen.'

De verkoop van de kunstcollectie vindt Ritman (54) het moment om te praten. Twee jaar lang zweeg hij. Begin 1993 zette ING Bank Ritman tegen zijn zin opzij als directeur en eigenaar van De Ster, een bedrijf dat vooral serviesgoed voor de luchtvaartindustrie produceert. Het bedrijf had op dat moment volgens Ritman een aandeel van 35 procent van de wereldmarkt in deze sector veroverd.

Sinds Ritman in 1969 het bedrijf van zijn vader overnam groeide de omzet van De Ster van 1 miljoen naar 300 miljoen gulden. De zakenman zag het als zijn opdracht met zijn vermogen (eind jaren tachtig 300 miljoen gulden) en met het dividend dat De Ster opleverde een bibliotheek en een kunstverzameling op te bouwen.

Het omvangrijke woonhuis van de familie Ritman aan de Bloemgracht in de Amsterdamse Jordaan is van boven tot onder met sierlijk houtsnijwerk in zeventiende eeuwse stijl gerestaureerd. Ritman: 'Spinoza en Descartes liepen hier in het hart van Amsterdam rond. De geestelijke creativiteit is het zout van het menszijn.'

'Ik heb geen zin om rijkdom in geld op te stapelen. Net als de kooplieden in de zeventiende eeuw moet je niet alleen voor zaken, maar ook voor spiritualiteit openstaan. Het menszijn houdt de opdracht in zich een eigen plaats in de samenleving in te nemen. Voor mij betekent dat: ik ben ondernemer en bouw een bibliotheek op. Daarnaast steun ik als mecenas tientallen projecten.' Ritman droeg bij aan onder meer de restauratie van de Westertoren in Amsterdam en de verbouwing van het Concertgebouw. 'Ik heb ook heel veel aan het Joods Historisch museum gegeven', zegt hij.

Het plan van de rozenkruiser Ritman werd door ING verstoord. De passagiers van de luchtvaartmaatschappijen lieten het tijdens de Golfoorlog massaal afweten en ook de resultaten van De Ster kwamen daardoor onder druk. Dat leidde tot het ingrijpen van de bank.

De bank verweet Ritman onder meer dat hij ondanks de financiële moeilijkheden van De Ster en dus het opdrogen van de dividend-stroom die nodig was voor de aflossing van de rente op de schulden, kunst bleef aankopen.

Ritman bestrijdt dat. ING leende Ritman privé 275 miljoen voor de bibliotheek en de kunst. Het onderpand gold het persoonlijk vermogen van Ritman en zijn aandelen in De Ster. Het bedrijf De Ster had bij ING 100 miljoen gulden schuld en bij andere banken 120 miljoen.

'De kasstroom van De Ster was voldoende om de schuld van de onderneming te dragen', zegt Ritman. 'Bovendien had ik met ING afgesproken dat ik 49 procent van De Ster en de kunstcollectie zou verkopen.' Voor ingrijpen van de bank was dan ook geen aanleiding, meent Ritman. Hij stelt dat ING hem de deur heeft gewezen door een verandering van 'het cultuurklimaat bij ING'.

Ritman: 'Ik deed vooral zaken met de bestuursleden Wim Scherpenhuijsen Rom en Ide van der Boor. Toen Scherpenhuijsen Rom in september 1992 vertrok en Van der Boor even later, ging men bij ING anders denken. De nieuwe top van de bank had geen enkele feeling met de bibliotheek en de kunst.'

'Ik ben rozenkruiser, Scherpenhuijsen Rom is antroposoof. Daarin zit de chemie. Wij delen de grote belangstelling voor de traditie van het Europese denken. Het leven is niet alleen materie, ook creativiteit, impulsen en inspiratie. Die gedachtenwereld wordt manifest in de bibliotheek. ING wist dat ik aandelen en kunst wilde verkopen, zodat de schulden op de bibliotheek afgelost konden worden en de verzameling zou kunnen blijven bestaan als bezit van de Nederlandse samenleving. Maar ING had geen geduld en zegde het vertrouwen op. Daarmee werd de cirkel doorbroken.'

Onder druk van de bank heeft Ritman De Ster verkocht aan ING voor 120 miljoen gulden. Ritman is nog wel eigenaar van de bibliotheek ook al is deze verzameling verpand aan de bank. Sinds de verkoop van de kunstverzameling is het pandrecht op deze collectie door ING opgeheven.

Staatssecretaris Nuis vindt de Bibliotheca Philosophica Hermetica 'van wezenlijke wetenschappelijke en culturele waarde' en heeft de verzameling op een beschermde lijst geplaatst. Dat betekent dat de bibliotheek niet in het buitenland verkocht mag worden en de marktwaarde is gedaald.

In de afgelopen twee jaar heeft ING, met of zonder de rechter, de familieleden van Ritman bij De Ster ontslagen. Zij zouden te hoge salarissen genieten en hebben geroepen: 'Wacht maar tot mijn vader terugkomt'.

De familie Ritman heeft een nieuw bedrijf opgericht, Basic, concurrent van De Ster. Ritman: 'Het schip, De Ster, drijft nog, maar is stuurloos. Het management dat het bedrijf groot heeft gemaakt is weg. Dat vormt nu een regering in ballingschap.'

Ritman denkt dat hij de schulden op de bibliotheek kan aflossen en ook De Ster weer in handen kan krijgen. Alhoewel hij zelf nog steeds vermogend is, heeft hij geldschieters nodig. Die zijn er, beweert hij, maar namen wil hij niet noemen. ING wil De Ster graag verkopen, maar het lijkt erop dat Ritman bij welk bod dan ook nul op het rekest krijgt.

'Er is niemand die mij tegenhoudt. Ik heb voor De Ster het recht op eerste koop en kom terug', stelt Ritman echter. 'Ze kunnen mij alles afnemen, maar de geestkracht van de familie Ritman is niet te breken. Rembrandt is failliet geweest. Maar hij nam linnen, verf en palet en maakte hier op de Bloemgracht zijn mooiste schilderijen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden