Kunstschatten uit de oorlog

Nederland is tijdens de bezetting beroofd van 145,6 ton goud. De Duitsers haalden de buit - de Nederlandse goudvoorraad en het goud dat de bevolking had ingeleverd op last van de overheid - uit de kluizen van De Nederlandsche Bank....

Goud

Frankrijk, Groot-Brittannië en de VS verdeelden het goud over de beroofde staten. Toen de kwestie van teruggave van geroofd joods eigendom in 1995-'96 ter discussie kwam, had de Nederlandse regering nog twintig miljoen gulden tegoed uit deze nazi-goudpool.

Eerdere tranches waren gevoegd bij de goudreserves van De Nederlandsche Bank, maar onder invloed van de internationale commotie besloot de regering de laatste twintig miljoen te laten toevallen aan joodse organisaties en groepen andere oorlogsslachtoffers. Daarnaast schonk Nederland nog eens twintig miljoen gulden aan een internationaal fonds voor hulp aan nazi-vervolgden.

Kunst

De nazi's hebben naar schatting twintigduizend kunstwerken uit Nederland weggehaald, waaronder 27 schilderijen van Rembrandt, 45 van Jan Steen, 38 van Rubens en 10 van Van Gogh. Na de oorlog recupereert de Stichting Nederlands Kunstbezit in opdracht van de staat ongeveer 80 procent - circa 16 duizend 'oorlogskunstwerken' - uit Duitsland. Slechts 9 procent van dat aantal is tot nu toe teruggeven of -verkocht aan de voormalige eigenaren (of hun erfgenamen). De rest is staatsbezit geworden, als zodanig geveild of in bruikleen c.q. eigendom gegeven aan belangrijke Nederlandse musea en overheidsgebouwen.

Na de oorlog eist de Nederlandse overheid van de Sovjet-regering de Koenigs-collectie terug. Deze collectie van ruim vijfhonderd tekeningen van oude meesters was door het Rode Leger in het geheim naar Moskou getransporteerd. Inmiddels zijn een kleine dertig tekeningen van de Koenigs-collectie herwonnen en gevoegd bij de 1500 tekeningen die zich in museum Boijmans van Beuningen bevinden. Nog steeds liggen 307 Koenigs-tekeningen in het Poesjkin-museum in Moskou. Behalve de Koenigs-collectie wil Nederland archieven en vier schilderijen uit Rusland terug.

De Nederlandse overheid bezit nog 3585 'oorlogskunstwerken'. In mei 1997 is uit onderzoek gebleken dat van een groot aantal van die kunstwerken de herkomst en het eigendomsrecht onduidelijk is. Daarom hebben de Nederlandse overheid en de Nederlandse Museum Vereniging de herkomstgeschiedenis van kunstwerken in hun collectie onderzocht. De definitieve resultaten daarvan worden over drie jaar verwacht.

Sinds mei 1997 hebben bijna veertig particulieren bij de Nederlandse overheid opheldering verzocht over 'oorlogskunstvoorwerpen'. Twee van die veertig - de erven Goudstikker en een nazaat van de verzamelaar Franz Koenigs - hebben een officiële claim bij de overheid ingediend. Beide claims zijn in 1997 en 1998 afgewezen.

Andere bezittingen

Nederland heeft zijn best gedaan onteigende joden te herstellen in hun rechten, een ingewikkelde en langdurige operatie, die volgens velen niet geleid heeft tot een fatsoenlijk resultaat. Sinds 1997 onderzoeken regeringscommissies het rechtsherstel. Over een paar deelaspecten - de banken, de hypotheken, de roerende goederen - zullen in december de uitkomsten bekend gemaakt worden. Het eindrapport volgt volgend jaar. Daarin wordt het vermogen geschat van de joodse bevolking voor de oorlog, de roof en teruggave. Uit de optelsom zal moeten blijken hoeveel niet teruggeven is. Aan de regering vervolgens de beslissing wat te doen.

Intussen dienen individuele slachtoffers of hun nabestaanden claims in bij banken en verzekeringen. Het afgelopen jaar zijn ruim tweeduizend claims gemeld, waarvan slechts een deel onderbouwd is met documenten.

Verzekeringsmaatschappijen komen, na aanvankelijke aarzeling, over de brug en hebben inmiddels aan twintig personen een uitkering gedaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden