Kunstonderzoek gebundeld in nieuw instituut

Een nieuw instituut brengt alle wetenschappen tezamen voor onderzoek naar schilderijen en ander cultureel erfgoed. Een wereldwijde primeur.

null Beeld Frans Pegt
Beeld Frans Pegt

De Nederlandse musea krijgen een nieuw instituut waarin natuurwetenschappelijk, kunsthistorisch, wiskundig en materiaaltechnisch onderzoek naar roerend erfgoed worden gecombineerd: het Netherlands Institute for Conservation, Art and Science (NICAS). Minister Bussemaker van Cultuur opent het vrijdag in Amsterdam.

Voor het eerst worden in één instituut restauratie- en conserveringsvraagstukken onderzocht door een multidisciplinair team van wetenschappers. Wereldwijd is er geen vergelijkbaar instituut dat zich in dienst stelt van al het roerend erfgoed in een land. Robert van Langh, hoofd Restauratie en Conservering van het Rijksmuseum, is initiatiefnemer en boegbeeld van het NICAS. Naast het Rijksmuseum betrok hij ook de Universiteit van Amsterdam (Geesteswetenschappen en Natuurwetenschappen, Wiskunde en Informatica), de TU Delft en de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed bij het project. Ook het Van Gogh Museum en het Mauritshuis zijn partner. Het NWO stelde voor het NICAS 5 miljoen euro beschikbaar. Die wordt besteed aan onderzoeksprojecten, de komende 5 jaar in drie fasen. De eerste projectvoorstellen worden nu getoetst door internationale topwetenschappers.

'Het belangrijkste is om nu stappen te maken in de mogelijkheden objecten te onderzoeken zonder ze te beschadigen', zegt Van Langh. 'Culturele objecten worden voor steeds meer geld verkocht. Er wordt steeds meer waarde aan authenticiteit gehecht. Het is dus zaak ze intact te houden en materiaalveroudering zo veel mogelijk tegen te gaan'.

Minister Jet Bussemaker van Cultuur. Beeld anp
Minister Jet Bussemaker van Cultuur.Beeld anp

Non-invasief

Non-invasief onderzoek is het nieuwe toverwoord, zo blijkt uit een gesprek met Van Langh, want het keert steeds terug als ware het een motto van NICAS: 'Non-invasief betekent dat het kunstwerk niet wordt aangeraakt. Vroeger moest je monsters nemen uit een schilderij om te zien hoe de verf was samengesteld en dan wist je nog alleen hoe het zat op die ene plek. Nu is er röntgenfluorescentie spectometrie (XRF) waarmee de chemische samenstelling van de verf kan worden geïdentificeerd over het hele schilderij. Binnenkort is er röntgendiffractie (XRD), waarmee je nog preciezer materialen kunt onderscheiden. Met XRF kun je bijvoorbeeld koper herkennen, met XRD kun je zien of dat koper malachiet is of azuriet, met andere woorden: was de verf groen of blauw.'

Naast natuurwetenschap spelen ook de exacte wetenschappen een rol. Materiaalkundige en ICT'er Rob Erdmann heeft bijvoorbeeld modellen gemaakt waarmee de draden van een schilderdoek te herkennen zijn en de bewegingen van de kwast van Rembrandt. 'In potentie zijn daarmee bijvoorbeeld latere overschilderingen te herkennen', zegt Van Langh. 'Zijn kennis geeft de kunstwetenschap een gigantische aanvulling en versnelling'.

Nederland heeft een 'Deltaplan cultureel erfgoed' nodig, stelt Van Langh. 'Een inhoudelijk plan over de collecties in Nederland: wat kan weg, wat koesteren we en hoe moeten we daarvoor zorgen. Het NICAS kan daar een grote rol in spelen.'

Het Rijksmuseum. Beeld anp
Het Rijksmuseum.Beeld anp

Alle musea hebben bijvoorbeeld objecten van metaal, maar geen enkel museum heeft een specialist in huis die weet hoe je dat metaal moet verzorgen en bewaren. Vergelijkbare problemen zijn er met textiel, hout, glas, brons, en keramiek. 'We gebruiken aceton om vernis te verwijderen van schilderijen. Maar dat kan sporen achterlaten op de verf. We ontwikkelen nu met de universiteit Florence nano-gels die geen interactie met de oorspronkelijke verf aangaan.'

Van Langh werpt lukraak wat onderzoeksvragen op: 'Hoe zit het met de laagopbouw in de stoelen van Rietveld? Hoe gedragen de kleuren van Van Gogh zich de komende paar honderd jaar? Waarom verandert de ene stof wel en de andere niet? Hoe zal de lijm die we rond 1970 hebben uitgevonden om schilfers op schilderijen te plakken zich de komende eeuwen houden? Kun je eeuwenoud zilver schoonmaken met bacteriën in plaats van te poetsen?'

Natuurlijk is voor al dat onderzoek meer geld nodig. Er moeten om de kwetsbare objecten te sparen bijvoorbeeld mobiele laboratoria worden gecreëerd. Het NICAS heeft een budget van 5 miljoen euro gekregen voor vijf jaar. Van Langh denkt dat er tientallen miljoenen nodig zijn.

Het nieuwe instituut zal Nederland op de kaart zetten, verwacht Van Langh. 'De interesse uit het buitenland is groot. De impactfactor stijgt enorm als publicaties in Nature of Science komen, en niet alleen in kunsthistorische publicaties als Oud Holland.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden