Kunstje van de Etna

Geofysisch gezien staat het meeste er eigenlijk niet op, op de fotoklassieker die de Zwitser Jürg Alean eind februari 2000 maakte op de flanken van de immer borrelende Etna op Sicilië. We zien de zon, prikkend door stoomwolken waaruit zich met duidelijke vaart een haast massieve ring van stoom los maakt. Een beetje cartoonist zou het waarschijnlijk ongeveer op dezelfde manier tekenen, met een klare lijn en toch zwierig.


De vraag is alleen: in welk stripverhaal dan precies? Een vulkaan die ringetjes blaast, oké. Maar hoe dan?


Hoe opmerkelijk ze ook zijn, en hoe opwindend ook om te zien ontstaan, de ringen zijn in feite bijzaak. Ze accentueren slechts wat er gasdynamisch gaande is, daar boven de moderne hoofdkrater Bocca Nuova van de Italiaanse vulkaan. En erin.


Dat onzichtbare spektakel gaat ruwweg als volgt. De vulkaan braakt door een kleine opening een prop heet gas naar buiten. De kop van de straal schiet als een projectiel de lucht in. De voorkant ervan duwt stilstaande lucht opzij. Dat zet in de lucht rondom de straal een rollende beweging in gang.


Als dat lang genoeg doorgaat, wordt die rollende beweging een zogeheten vortexring - een gesloten rollende ring lucht, eventueel gevuld met stoom. Als de ring zich losmaakt uit de lagere stoomwolken, blijft hij nog minutenlang zichtbaar, terwijl hij opstijgt, de onzichtbare gasprop achterna.


Op zichzelf is dat geen magie. Het kunstje van een snelle luchtstoot door een rook- of dampwolk kennen we van artistieke sigarenrokers, die door geronde lippen snelle pufjes loslaten. In de jaren vijftig waren er zelfs speelgoedpistolen op de markt die op commando keurige rookringetjes afvuurden. Grappige sciencefiction. Harmless, non-toxic ook, althans volgens de nostalgische doos.


Voor de Etna geldt dat minder. En er zijn meer verschillen. Veel referentiepunten zijn er niet op de foto, maar op grond van schaduwen op andere foto's is de ring ongeveer 200 meter groot. De opening waaruit de gasbel loskwam, moet kleiner geweest zijn, maar welke dat was is in een hoogenergetische heksenketel als de Bocca Nuova niet meer na te gaan. Daar verandert alles voortdurend.


De foto van Alean, die trouwens eigenlijk glacioloog is en leraar, is intussen trendsetter gebleken voor een heel genre van vulkanische ringfotografie. Uniek is het beeld geenszins. Het internet wemelt van de ringen. De Stromboli maakt ze. De IJslandse Eyjafjallajökull maakte ze ook bij de dramatische uitbarsting in 2010.


In alle eerlijkheid: de foto van Alean is er maar een van de honderden die hij nam op een dag in een week dat de Etna misschien wel iedere minuut een ring blies. De mooiste, omdat hij de zon zo rakelings passeerde. Dat heet nou fotografengeluk.


Uitleg Jürg Alean (stromboli.net), Rob Groenland (KNMI) en Nando Timmer (TU Delft).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden