Kunstgrepen

Een designfauteuil van suiker en mais, dode planten in een poëtische film en gekakel tussen de rododendrons. Weinig is wat het lijkt in Wageningen.

Alsof Willie Wortel is neergestreken in Wageningen. In het Arboretum Belmonte staat een kleine glazen kas met een opstelling van buizen en slangetjes, een infuus, een 3D-printer en stukken paddestoel. De printer bouwt frêle, doorzichtige buisjes. In het infuus borrelt donker vocht. Wortel werkt in zijn Disneywereld aan uitvindingen die het natuurlijke te boven gaan. Ontwerper Eric Klarenbeek werkt in Wageningen aan een designfauteuil van zuiver biologisch materiaal.

De holle 'buizen' van Klarenbeeks frame worden geprint met een substantie uit suiker en mais. Volkomen nieuw als printmateriaal. Experimenteel ook. De komende maanden moeten de buizen volgroeien met zwamvlok, de schimmelmassa waaruit paddestoelen omhoog schieten.

Noem het knutselen met de natuur; je kunt ook spreken van modificeren of manipuleren. Het project van Klarenbeek is onderdeel van (Re)Source, de tiende zomerexpositie van de Stichting Beelden op de Berg. Thema: authenticiteit en manipulatie. Bestaat authenticiteit nog wel? Of is alles wat we zien onderhevig aan manipulatie? Het zijn voor de hand liggende vragen in universiteitsstad Wageningen, zij het dat nu niet de wetenschap maar de kunst zich verdiept in het thema.

Op dit snijvlak richtten curator Koos Flinterman en co-curator Krijn Christiaansen de expositie in. 'Wortels groeien niet meer in de grond, maar zijn nu opgeslagen in virtuele bestanden en dna-formules', verklaart Flinterman. 'Je kunt parallellen trekken in de media en de beeldcultuur: is wat we zien nog wel wat we denken dat het is?'

Flintermans fysieke speelveld is het weelderig begroeide Arboretum Belmonte uit de 19de eeuw, een in onbruik geraakte tropenkas op tien minuten lopen van de bomentuin en een perceel overwoekerde plantenbedden ertussenin. Stuk voor stuk locaties die ooit de wetenschap hebben gediend.

Beeldend kunstenaars als Koen Vanmechelen en Christien Meindertsma houden zich al langer bezig met het thema authenticiteit. Wie gekakel hoort tussen de Wageningse rododendrons en magnolia's weet dat hij in de buurt is van Vanmechelens Cospomolitan Chicken Project. In 1999 al begon hij kippen uit de hele wereld te kruisen.

In het arboretum bouwde Vanmechelen een kippenren als een soort ereboog over een wandelpad. Daarin huizen Red Jungle Fowls, met uitsterven bedreigde oerkippen. Alleen vers bloed kan de oerkip helpen overleven. Het project markeert de dilemma's rondom rassenindeling en 'zuiver' genetisch materiaal. Ooit moet het project, dat inmiddels zeventien generaties gekruiste kippen heeft voortgebracht, een genetisch kosmopolitische kip voortbrengen.

Meindertsma zet haar in 2009 begonnen werk met vlas voort in oude Wageningse proefvakken. Ze zaaide er in onbruik geraakte vlassoorten. Met het verdwijnen van het gewas gaan kennis en ambachtelijkheid verloren die Meindertsma wil behouden, van oorsprong tot eindproduct. Biodiversiteit en cultureel erfgoed vloeien ineen in de schaduw van enkele monumentale gebouwen die nog altijd door de universiteit worden gebruikt.

Net als Meindertsma namen de meesten van de twintig kunstenaars een element van 'Wageningen', de universiteit, als uitgangspunt. Enkelen, zoals Klarenbeek en Barbara Visser riepen de medewerking in van wetenschappers. Visser maakte een poëtische film in de oude tropenkas met het verdorde plantenmateriaal dat nog aanwezig was toen de kas door de wetenschap werd verlaten. De dode planten lijken zich op te richten en een traag, dromerig ballet op te voeren.

Een verwijzing naar de onnatuurlijke omstandigheden van onder meer genetische manipulatie ligt voor de hand op deze plek. Het kunstenaarsduo Driessens & Verstappen legde een herbarium vivum aan, een tiental levende planten, wortels in de grond, maar gevangen in rechtopstaande schilderijlijsten. En zijn de 'echte' planten die we zien, nog wel origineel? De Deen Tue Greenfort vulde een grote replica van een Wardian case, een 19de eeuwse miniserre, met orchideeën. 'De uitvinding van deze serre maakte het overbodig om exotische planten uit het land van herkomst te halen, waardoor ze losraakten van hun inheemse oorsprong', verklaart Flinterman.

Maar de verrassingen van de expositie schuilen in enkele minder voor de hand liggende werken. Dat ook aan de digitale cultuur ontsproten beelden een spannende interactie met de natuurlijke omgeving kunnen aangaan, bewijst Nick Ervinck. Zijn knalgele, digitaal ontworpen sculptuur van polyester verenigt de vloeiende vormen van organisch weefsel met verwijzingen naar onder meer mangastrips.

En Maria Barnas, schrijver en beeldend kunstenaar, gebruikt woorden als belangrijkste grondstof voor haar installatie The Vivid Garden. Ze filmde een bijna blinde vrouw in de Londense Kew Gardens die aan de hand van beschrijvingen van een vriendin, herinneringen en vage lichtvlekken vertelt wat ze 'ziet' - het wordt een bizarre tuin in woorden.

De film toont dat het hanteren van de begrippen authenticiteit en manipulatie sterk gebonden is aan individuele kennis en waarneming. Dat geldt tenslotte ook voor het arboretum zelf, een oude, weelderige botanische tuin waar naambordjes verraden dat veel bomen in feite 'allochtonen' zijn. Met de wortels stevig in de authentieke Wageningse bodem, dat wel. Of toch niet? Co-curator Krijn Christiaansen: 'Er zou hier weinig groeien als er in het verleden niet ook vruchtbare aarde van elders was aangevoerd.'

Extra: Inspiratie uit sterk water

Veel kunstenaars deden inspiratie op in het Wageningse universitaire arboretum en het herbarium. Het Herbarium Vadense is een collectie van 800 duizend gedroogde planten en 24 duizend bloemen en vruchten op sterk water. De instituten waren een belangrijke bron voor wetenschappelijk onderzoek, maar deze functie staat ter discussie sinds de komst van mondiale digitale databases. In 2009 besloot de universiteit het beheer over het 19de eeuwse arboretum te stoppen. Het herbarium verhuist dit jaar naar Leiden.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden