Kunstencentrum Witte de With in Rotterdam wil af van naam van 'foute zeeheld'

'Eerste stap in erkennen van opgeschoonde erfenissen'

Wat 27 jaar geleden een neutrale naam leek, leidde deze zomer tot een openbare brief die de Rotterdamse kunstinstelling Witte de With anti-zwartheid verweet. Reden tot een radicale naamswijziging en afstand van een 'roekeloze plunderaar'.

Medewerkers van het Rotterdamse kunstcentrum Witte de With bij een van de tentoonstellingen. Foto Freek van den Bergh / de Volkskrant

Witte de With kan niet meer. Het Rotterdamse kunstcentrum schaart zich niet langer meer onder de vlag van een 'foute zeeheld'. Dat wordt vandaag bekendgemaakt.

Deze zomer kreeg het centrum aan de Witte de Withstraat een open brief met de vraag of een maatschappij-kritisch kunstinstituut wel kon opereren onder een besmette naam. In de 27 jaar dat de instelling in de voorhoede van de beeldende kunst opereert, had niemand zich aan de naam gestoord. Nu verscheen een brief die het instituut 'anti-zwartheid' verweet: 'Het resoluut verwerpen van de naam zou de eerste stap moeten zijn.'

Dus is 'met unanieme steun van de raad van toezicht besloten het gedeelte in de naam van het instituut dat refereert aan de marineofficier Witte Corneliszoon de With (1599-1658) te veranderen'. De controverse rondom de naam van Witte de With past in de maatschappelijke discussie hoe we in Nederland moeten omgaan met ons koloniale verleden en de slavernij. Het kunstcentrum neemt duidelijk positie in.

Directeur Defne Ayas licht toe: 'Als onze naam mensen kwetst en mensen buitensluit dan moet die wijzigen.' Er is nog geen nieuwe naam. Eind dit jaar loopt Ayas' termijn als directeur af. Binnenkort wordt haar opvolger bekendgemaakt, die waarschijnlijk net als de Istanbul afkomstige Ayas, een internationaal profiel heeft. Ayas laat weten dat haar opvolger geheel achter deze beslissing staat. De wijziging in de naam wordt op zijn vroegst begin volgend jaar verwacht. Medewerkers zullen voorlopig de telefoon blijven opnemen met 'Witte de With'.

Sinds dit voorjaar ligt het instituut onder vuur. Op het programma stond Cinema Olanda: Platform van kunstenaar Wendelien van Oldenborgh. De programmering in Rotterdam was onderdeel van het kunstproject waarmee Van Oldenborgh dit jaar Nederland op de Biënnale van Venetië vertegenwoordigt. Deze films verwijzen naar het 'actief vergeten' van het Nederlandse koloniale verleden en daartoe werkt ze samen andere kunstenaars, curators, denkers en activisten.

Van Oldenborgh: 'Met het platform in Witte de With wilde ik deze mensen met wie ik samenwerk een plek geven om hun werk te doen binnen Witte de With.' Dat leidde bij de voorbereidende bijeenkomst tot een ongemakkelijk gesprek. Cultuurcriticus Egbert Alejandro Martina legde de vraag op tafel: hoe kon een wit instituut een kritisch programma maken onder de naam van een kolonisator? Van Oldenborgh: 'Het lukte de medewerkers van Witte de With niet om op dat moment adequaat op de gevoeligheid te reageren.'

Gewelddadige expedities

Witte Corneliszoon de With (1599-1658) was zeevaarder voor de Verenigde Oost-Indische Compagnie en de West-Indische Compagnie.

Hij nam deel aan gewelddadige expedities zoals de verwoesting van Jakarta in 1619. Ook leidde hij een 'hongi-tocht' op Ambon, waarbij kruidnagelplantages werden vernield om het monopolie voor de VOC te behouden.

Escalatie

In e-mails en op Twitter escaleerde de discussie, met als resultaat een uitvoerige open brief van Alejandro Martina en andere culturele professionals, kunstenaars en activisten. De brief eindigt met de vraag: 'Hoe zal dit instituut zichzelf ongedaan maken?' De brief werd door honderden mensen ondertekend, onder wie antropoloog Gloria Wekker en politicus en presentator Sylvana Simons.

'De brief is bij elke bijeenkomst bij Witte de With onderwerp van gesprek geweest', zegt Van Oldenborgh. De Rotterdamse kunstenaar is blij dat de naam nu wordt veranderd: 'Onze founding fathers waren nou eenmaal roekeloze plunderaars en bandieten die we te lang 'zeehelden' hebben genoemd. Ik hoop dat er plaats komt voor nieuwe helden en nieuwe instituten.'

Kunstenaar Patricia Kaersenhout ondertekende de brief en nam deel aan Cinema Olanda. Zij is voorzichtiger in haar enthousiasme over naamsverandering: 'Het is een stap, maar zo'n naamsverandering is vooral een cosmetische oplossing. Witte de With blijft voorlopig een witte organisatie, zoals zo veel culturele instellingen.'

De kunstenaar ziet graag 'het dna' van de instelling veranderen: 'Er zullen echt offers gebracht moeten worden. En daar haken instellingen toch af, diversiteitsbeleid levert niks op.' Kaersenhout deed tijdens een openbare bijeenkomst in Witte de With een performance: 'Ik ben de muren zwart gaan verven, heel simpel, iedereen begreep het. Soms leiden woorden nergens toe.'

Leden van de Raad van Toezicht van Witte de With waren aanwezig bij de bijeenkomsten van Cinema Olanda, dat is volgens Ayas van grote invloed geweest op dit besluit. Vanavond opent de presentatie What's in a name? die over deze kwestie gaat. Daarin is ook aandacht voor de keuze van die naam in 1990, naar de Witte de Withstraat. Het vernoemen van een kunstinstelling naar een straat, adres of wijk was toen juist om een ideologische reden in zwang. Hiermee wilden instellingen laten zien dat ze onafhankelijk waren van de kunstmarkt, niet vernoemd naar een sponsor of rijke verzamelaar. Ironisch genoeg werd de naam Witte de With toen gekozen omdat deze 'neutraal' zou zijn.

De vraag die sinds dit voorjaar luid door de witte zalen van het kunstcentrum klonk, is: neutraal voor wie? Voor de medewerkers heeft 'Ik werk voor Witte de With' de afgelopen maanden in elk geval een andere klank gekregen. Ayas: 'Er was grote opluchting toen ik vertelde dat we de naam gaan veranderen. Het heeft ons flink wat moeite gekost hier te komen, maar het is enkel een eerste stap in het erkennen van opgeschoonde erfenissen uit het verleden.'

Het Witte de With Center for Contemporary Art in Rotterdam. Foto Freek van den Bergh / de Volkskrant

Door de bereidheid de naam te wijzigen, stelt Witte de With mogelijk een voorbeeld aan andere instellingen. Ayas: 'Iedereen heeft een eigen tempo in bewustwording. Het heeft ons 27 jaar geduurd om onze naam ter discussie te stellen. Theater Rotterdam heeft nog dit jaar een locatie Witte de With gedoopt, dus wie weet hoe dat verder zal gaan.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.