Kunstenaars verrassen de steendrukker

Voor Rento heet de grafiektentoonstelling in het Fries Museum in Leeuwarden. Maar Van Rento was misschien een toepasselijker naam geweest voor deze eerste expositie van een bijzondere aanwinst....

In 1976 herstelde Brattinga de steendrukmachine van zijn overgrootvader in ere en sindsdien werkt hij samen met veel Nederlandse en internationale kunstenaars, van Armando tot Claes Oldenburg. Van elke drukgang die Brattinga's Steendrukkerij Amsterdam verliet, ontving de drukker een bewijsexemplaar. 'Voor Rento' schreven de meeste kunstenaars op die prent.

In de tentoonstellingscatalogus vertelt Brattinga over de samenwerking met de kunstenaars. Allen benaderden het medium weer op een andere manier. Door het gebruik van steeds andere technieken en materialen bleef ook de drukker zelf het vak herontdekken.

Zo wist Ko Aarts Brattinga te verrassen door zijn prent Kiwi shoepolish ook letterlijk met schoensmeer te drukken. Brattinga drukte op die manier de afgelopen vijfentwintig jaar niet alleen een kunsthistorisch, maar ook een lithografisch overzicht bij elkaar. En de collectie die hij nu de openbaarheid gunt, zal hij blijven aanvullen met wat hij in de toekomst nog drukt.

Deze eerste expositie toont geen chronologisch overzicht, maar wel de diversiteit van de collectie. In het Fries museum hangt de expressieve en technisch complexe Cowboy in the night van Bas Meerman uit 2000 naast een conceptueel werk van Maria van Elk uit 1981. Door kleurlaag over laag te drukken laat Meerman gele sterren schitteren in een paarsblauwe nacht en hetzelfde geel accentueert de contouren van het cowboysilhouet. Van Elk tekende een volmaakte cirkel op de steen en drukte deze af op gekreukeld Japans papier. Op het weer rechtgestreken papier verscheen steeds een andere gefragmenteerde cirkel.

Slechts enkele werken op deze tentoonstelling zijn, zoals Van Elk's cirkels, letterlijk uniek. De ongeschreven regel van grafiek luidt immers dat de oplage tussen de tien en honderdnegentig ligt, toch een groot verschil met posterproductie. Met ingrepen voor, na of tijdens het drukken, spelen kunstenaars met het seriële karakter van grafiek. Zoals Rob van Koningsbruggen, die op de pers klom om al drukkend verf te mengen.

De catalogus tipt slechts aan de verhalen over de samenwerking met kunstenaars, waar Brattinga vol van zit. Over Maria van Elk die eigenlijk de steen wilde breken om het gewenste effect te krijgen. Over Armando, 'die het nooit voor elkaar heeft gekregen om iets van de technische kant te begrijpen, terwijl Bas Meerman van begin af aan geniaal omging met kleurmenging door lagen over elkaar te drukken. Een lithotechniek die hij nu ook toepast in zijn schilderijen.'

De werken hangen in de nieuwe vleugel van het museum simpel achter glazen platen. Lijsten zijn bewust weggelaten zodat niet alleen de aandacht naar het beeld gaat, maar ook naar het papier, inclusief rafelige randen. Het subtiele onderscheid in kleur en textuur tussen flinterdun transparant en dik handgeschept papier valt helaas een beetje weg op de hardwitte muren.

Helemaal achteraan, na de grote witte zalen, komen drie litho's op een blauw muurtje wel goed uit de verf. Voor Mohammed en Achmed, twee versgedrukte Meermans, moest op het laatste moment nog een plekje worden gevonden. Met goed gevolg. De oranjebruine jongens met kralenkettinkjes voor een achtergrond van blauw gebloemd retrobehang vormen een spannende kleurencombinatie met de muur en de blauw-zwarte Flat van Ko Aarts.

Een paar andere litho's uit de collectie hebben wonderwel hun plek gevonden in de tentoonstelling Septemberlicht van schilder Koen Vermeule, die tegelijk met Voor Rento plaats vindt. Het grafische beeld van een ijzeren speeltoestel, dat een diepzwarte schaduw werpt op een betegelde speelplaats, bezit dezelfde bevroren sfeer als de levensgrote schilderijen.

De gladde litho mist de textuur van Vermeules schildershandschrift, maar bezit wel het hem zo tekenende perspectief en toont hoe een kunstenaar ook in steendruk kan zijn handtekening kan zetten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden