Kunstenaars en asielzoekers zijn nu de baas in de Bijlmerbajes

Alweer een nieuwe bestemming voor de Bijlmerbajes: kunstenaars en asielzoekers hebben er een Tijdelijk Museum gevestigd. Er klinkt harde muziek in de oude cellen waar aan een hammam wordt gebouwd.

Latif Mukasa en Kadija Kabba geven een rondleiding door het Tijdelijk Museum in de Bijlmerbajes voor een groep bezoekers in Amsterdam. Beeld Marlena Waldthausen

'Als je door deze kunstinstallatie loopt, moet je bedenken of je je hier wel of niet welkom voelt', zegt rondleider Kadija Kabba (18). Ze loodst het groepje bezoekers door een detectiepoortje en langs stellingkasten vol formulieren, een kunstwerk van Martijn Engelbregt. Zijn stem klinkt dwingend door de speakers: 'Doorlopen! Ja, kom maar!'

Dat detectiepoortje stond er al. Het was de bezoekers- en dienstingang van de Amsterdamse Bijlmerbajes (officiële naam: Penitentiaire Inrichting Amsterdam Over-Amstel).

Vorig jaar sloot de gevangenis. Kort daarna werden de torens in gebruik genomen als asielzoekerscentrum. Begin dit jaar opende op het terrein broedplaats Lola Lik. Waar eerder de wasserette, de keuken en de magazijnen waren, zijn nu bijvoorbeeld een boksschool, een taartenbakkerij, een restaurant en een weggeefwinkel. En sinds kort is er dit Tijdelijk Museum, waarin kunstenaars en ontwerpers zijn uitgenodigd samen te werken met asielzoekers en te reageren op de locatie.

Het Tijdelijk Museum stelde een kleine groep museummedewerkers samen, een mix van jonge Amsterdammers zoals Kabba en van nieuwkomers (asielzoekers en statushouders). Zij zijn receptionisten, rondleiders en suppoosten. Ze kunnen ook vertellen hoe het in de gevangenis eraan toe ging. 'Zal ik de deur eventjes achter u dichtdoen?', biedt Kabba aan terwijl een bezoeker een wachtcel bewondert. Haar collega Latif Mukasa (27) let ondertussen op dat niemand achterop raakt, de gevangenis is een plek om te verdwalen.

Ook via de kunstwerken is vanalles te leren over de Bijlmerbajes. Zo ontfermde Leonard van Munster zich over de boom op de binnenplaats (even oud als het gebouw). Sander Wassink wilde de asielzoekers helpen door de voormalige gevangenis van de tralies te ontdoen, die eufemistisch 'lamellen' moesten worden genoemd. Dat is hem nog niet gelukt.

Toch zijn grote ingrepen mogelijk. In een cellengang klinkt harde muziek. Hier wordt verbouwd. Kabba vertelt: 'Die wachtcellen werden badkamers genoemd.' Kunstenaar Teun Castelein fantaseerde verder en kwam zo op het idee op deze onwaarschijnlijke plek een hammam te openen. De betegelde cellen zijn door de gevangenen ondergekalkt. 'Onschuldig' kerfde iemand in de deur, 'Ik ben verraden door...' schreef een ander op de muur. Straks zijn deze boodschappen moeilijk te lezen, als hier de eucalyptusstoom dampt.

PIA-OA

De Penitentiaire Inrichting Amsterdam Over-Amstel ging open in 1978 en huisvestte in zijn zes torens ten zuiden van het Amstelstation een gevangenis en een huis van bewaring. Sinds juni 2016 worden er asielzoekers in het gebouw gehuisvest.

Op de begane grond staat het kunstwerk waaraan rondleider Mukasa meewerkte. Hij ontvluchtte Oeganda en kwam drie jaar geleden naar Nederland. Een klein jaar geleden kreeg hij een verblijfsvergunning, sinsdien woont hij in Amsterdam. Daarvoor woonde hij in een asielzoekerscentrum in Utrecht, in een voormalig militair ziekenhuis. Een gebouw dat even ongezellig was als de Bijlmerbajes, zegt hij: 'Maar ik voelde me er veilig. Negativiteit komt van binnen, van nachtmerries bijvoorbeeld.'

Zijn eigen demonen ging hij te lijf door te schilderen, vertelt hij. In het Utrechtse azc gaf hij schildercursussen aan kinderen. Via het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers raakte hij betrokken bij het Tijdelijk Museum. Kunstenaar Maze de Boer werkte samen met Mukasa en drie andere gevluchte kunstenaars aan een installatie die ze Artist Previously Known As Refugee noemden. Mukasa hing daarin een groen schilderij met 'de goden van Afrika'.

De Bijlmerbajes. Beeld anp

De bezoekers willen graag weten hoe Mukasa zich nu voelt in Nederland ('levendiger dan ooit') en of hij heimwee heeft naar Oeganda. Ja, dat heeft hij. Er zijn nog veel meer vragen, maar het water kookt, dus serveren rondleiders Kabba en Mukasa thee uit het kunstwerk van Marya Sérgio: een landschap van thee, getiteld De smaak van thuis. De keuze is tussen kamille of rozenblaadjes.

Mukasa vertelt ondertussen hoe hij zijn toekomst voor zich ziet: als tattooartist: 'Ik heb nog nooit een schilderij verkocht, maar met tattoeëren kan ik wel wat verdienen.'

Tijdelijk Museum, Voormalige Bijlmerbajes, Amsterdam, t/m 1/1.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden