Kunst uit grammofonen en buikspreekpoppen

'Miauw, miauw, miauw', luidt het verrassende antwoord op de vraag of het schilderij mooi is. De geluiden zijn een fragment uit het interview dat kunstenaar Marcel Broodthaers in 1970 hield met een kat en dat nu te horen is op de tentoonstelling Phonorama in het ZKM....

Het is ook een vraag die menigmaal wordt gesteld bij geluidskunst: of het een vorm van hedendaagse kunst is. Met als recentelijk hoogtepunt de geluidsinstallatie van Bruce Nauman voor de Turbine Hall van Tate Modern in Londen. Juist daarom is het interessant dat het ZKM nu komt met een grote tentoonstelling over de culturele geschiedenis van de stem als medium.

Uit de tentoonstelling spreekt immers de eeuwenlange fascinatie om de menselijke stem te visualiseren en vast te leggen: hoe de fonetische wetenschap de stem in analytische grafieken en natuurkundige data omzette om haar functioneren te begrijpen. Hoe pamflettekenaars de stem van het volk of die van een politieke partij in beeld trachtten te brengen. Hoe de platenindustrie machines uitvond om de stem zo op te nemen dat er nauwelijks nog een verschil was met 'live'. Of hoe buiksprekers hun stem bevrijden en kunnen verplaatsen naar een pop.

De tentoonstelling is naar deze verschillende invalshoeken van de stem ingericht: van artifici, heilige en politieke stemmen tot innerlijke stemmen; stemmen van andere stammen, van doven en van doden. Het is geen chronologisch overzicht. Thematisch zijn kunstwerken met wetenschappelijk apparatuur, spreekmachines, grammofonen, buikspreekpoppen, films of politieke prenten vermengd. Zo is Marina Abramovic's video Freeing the Voice (1976) opgesteld tussen politieke prenten waarop veel grote opengesperde monden staan afgebeeld.

Freeing the Voice is een tot veertien minuten gereduceerde video van een uurlange performance, waarbij Abramovic op haar rug ligt met haar mond open en haar stemgeluid laat horen zonder woorden te formuleren. Het werk is tussen al deze monden waaruit juist wel politieke leuzen komen te zien als een 'stil' protest tegen politieke propaganda en maakt je door de fysieke kracht van de performance bewust van de macht van je eigen stem.

De video Singing Lesson II (2001) van de Poolse kunstenaar Artur Zmijewski, die een koor van slechthorenden en doven bij repetitie en een uitvoering van kerkliederen volgt, is te zien temidden van materiaal (films, foto's, afbeeldingen uit boeken) dat pedagogen en onderzoekers vanaf de zeventiende eeuw gebruikten om doven de spreektaal aan te leren. Singing Lesson II functioneert als een vraagteken bij de getoonde pogingen om doven aan de 'normale' taal te onderschikken. Waarom is het immers nodig om doven de 'normale' taal aan te leren als ze een eigen taal hebben? En daarbij, hoe kunstmatig zijn de afspraken die we maken om elkaar te begrijpen?

Het is dit onderzoek naar taal in haar andere dan gebruikelijke vorm van communiceren dat de kunstenaars in de tentoonstelling verbindt. Zij gebruiken de menselijke stem op andere manieren. Niet om woorden te vormen tot zinnen, die we direct kunnen duiden. Maar juist om woorden of geluid voort te brengen, waarvan we de betekenis niet meteen begrijpen. Het gezang van Zmijewski's koor werkt zo mooi bij de concrete poe en experimenten met taal van bijvoorbeeld Samuel Beckett, William Burroughs en Dieter Roth. Zo is het stemgeluid van Abramovic interessant naast dat van Joseph Beuys, die gedurende een uur de woorden 'ja' vijf keer herhaalt om vervolgens vijf keer 'nee' te zeggen een oneindige loop waarvan de betekenis van het ene woord steeds door het andere wordt opgeheven. Is het nu 'ja' of 'nee'? En is het kunst? Ja! Een gesprek met een kat kan soms heel verhelderend zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden