Kunst 'til you drop

Kunstmanifestatie Call of the Mall in Hoog Catharijne in Utrecht levert een schat aan informatie op over exposeren in de publieke ruimte.

Loop maar eens van de Mariaplaats in Utrecht naar het Centraal Station en kijk precies op de plek waar in 2030 volgens planning weer water door de gedempte Catharijnesingel stroomt naar rechts. Daar staat, op het dak van de traverse van winkelcentrum Hoog Catharijne, een meer dan zes meter hoge theepot van beeldend kunstenaar Lily van der Stokker - een witte Engelse theepot met roze bloemen, in absoluut contrast met de omgeving.


Celestial Teapot is de blikvanger van de internationale kunstmanifestatie Call of the Mall, die vandaag begint. De hele zomer zullen in de gangen, aan de muren, op het dak en in de garages van het Centraal Station en Hoog Catharijne kunstwerken te zien zijn die iets vertellen over deze plek: drukste knooppunt van Nederland, oudste overdekte shopping mall, geliefd, verguisd, eindeloos in verbouwing, toe aan een nieuwe toekomst. Dertig kunstenaars uit binnen- en buitenland, allen met ervaring met het werken in opdracht, werden uitgenodigd voor een rondleiding en mochten zelf kiezen voor welke plek ze iets wilden maken. Hier: parkeergarage Godebald. Werd vorig jaar grondig gerenoveerd, zou kunnen doorgaan voor een zaal in een museum voor hedendaagse kunst. Komend uit het winkelcentrum sta je ineens tegen een rij matgrijze auto's aan te kijken, een Fiat 127, Opel Kadett, een Austin Mini, en ben je terug in de tijd. Jaren zeventig, met de kleine boodschappenauto naar het overdekte winkelcentrum, oliecrisis of niet. 1973 heet de installatie van Maze de Boer. De titel verwijst naar het jaar dat Hoog Catharijne werd opgeleverd. Zo gaat het als je wordt geconfronteerd met objecten van vroeger: je schakelt meteen van verleden naar heden en voor je het weet stel je jezelf de vraag: wanneer was het leven beter? Toen of nu?


Het was een pittige opdracht voor de bedenkers van de manifestatie: hoe breng je kunst op een plek waar elke week 500 duizend mensen rennen om hun trein te halen, Febokroketjes trekken, de lunchpauze gebruiken voor de boodschappen of groepsgewijs shoppen bij een van de vele modezaken?


'Een pittige opdracht, maar ook een mooie uitdaging', zegt Huib van der Werf, een van de curatoren van de manifestatie. 'De locatie biedt ons dé gelegenheid om een nieuw publiek te bereiken. Uit onderzoek blijkt dat het gros van het publiek van Hoog Catharijne laag is opgeleid en een inkomen heeft beneden modaal. Dat is het publiek dat van kunst al snel zal zeggen: gooi maar in mijn pet.


En toch: van die 9 miljoen mensen die de komende drie maanden door Hoog Catharijne lopen, willen we dat 75 procent bij één kunstwerk stilstaat. En 1 procent van die 9 miljoen willen we zover krijgen dat ze de hele kunstroute lopen. Dat is inderdaad behoorlijk ambitieus.'


Onconventionele voorbereiding van het artistieke team: om in 2012 een try-out te organiseren, een Call of the Mall in het klein, puur om uit te proberen, wat werkt en wat niet?


Zes kunstwerken werden gedurende een week tentoongesteld, van de bronzen Living Sculptures van Christian Jankowski tot Bit.fall, het spectaculaire waterscherm met woorden van Julius Popp en van de ultrakorte videofilms One Minutes tot Silvio Berlusconi's watch van Alberto de Michele - in een reclamezuil.


In samenwerking met onderzoeksbureau Sandfire, dat veel voor winkelcentra werkt, werden vervolgens observaties gedaan om te zien hoe het publiek op de kunstwerken reageerde, en welke informatiemiddelen ze gebruikten. Dat leverde een waslijst aan interessante bevindingen op.


Die reclamezuil van De Michele bijvoorbeeld: viel niemand op. Naar de One Minutes die bij de pashokjes van Mango stonden opgesteld, werd amper gekeken: het jonge, vrouwelijke winkelpubliek had het te druk met elkaar. Bit.fall daarentegen, centraal geplaatst in het kwartier Hoog Brabant, was een instant publiekstrekker. De kelner van het nabijgelegen terras deed de hele dag niets anders dan aan zijn klanten uitleggen wat zich daar afspeelde.


'Er waren ook meer algemene bevindingen die we voor Call of the Mall konden gebruiken', zegt Monique Dirven, projectleider van de manifestatie. 'Een suppoost bij een kunstwerk werkt drempelverlagend, tenzij hij naast een folderbak staat, dan vinden mensen het eng om erbij te komen staan.


Tekstborden op ooghoogte werken niet in deze omgeving want die moeten concurreren met reclame-uitingen, en die schreeuwen veel harder om aandacht. Vloerstickers zijn een goed alternatief, maar mogen, net als flyers, niet meer dan tachtig woorden bevatten.


Het taalgebruik moet zijn afgestemd op het gemiddelde leesniveau van Nederland: voorpagina Spits. Maar de belangrijkste conclusie, zegt Dirven, was deze: 'Dat alle bezoekers de kunstwerken een verrijking van de omgeving vonden. Mensen die het winkelcentrum deprimerend vinden, noemden de kunst een verademing. Mensen die Hoog Catharijne als prettig ervaren, noemden de kunst verrassend, en mensen die Hoog Catharijne zien als kapitalistische uitwas, zagen de kunst als anticommercieel. Met andere woorden: als je het goed presenteert, vinden heel veel mensen kunst leuk.'


Een week voor de opening staat de Utrechtse wethouder van cultuur Frits Lintmeijer met een schaar in de hand in de grote hal van het Centraal Station. Zo meteen zal hij de kiosk openen waar kunstenaar Robbie Cornelissen gedurende vijf weken aan zijn immense potloodtekening De Wachtkamer gaat werken.


Maar eerst houdt Lintmeijer een praatje. Over de gemeente Utrecht die een naam heeft hoog te houden als het gaat om kunst in de openbare ruimte. Over kunst, die een essentiële bijdrage zal leveren aan de identiteit van het nieuwe stationsgebied. Lintmeijer heeft er 'enorm hoge verwachtingen van'.


Een paar honderd meter verderop, buiten het winkelcentrum, steekt Sanja Medic planten in een hekwerk. Over een paar dagen moet hier een muur van groen staan. Daarboven komt een gigantische fotoprint, een collage eigenlijk: van een lege winkeletalage, een bos erin gemonteerd, daar overheen een afbeelding van een roltrap.


Everything must go neemt de toenemende leegstand in Hoog Catharijne als vertrekpunt. 'Kijk maar om je heen. Door de economische crisis zie je steeds meer shopjackets: met prints die achter de ramen van de winkels worden geplakt, wordt de illusie gewekt dat er daarachter nog iets gebeurt.'


Het werk van Medic is geïnspireerd op de documentaire Life after people, waarin de vraag wordt gesteld wat er gebeurt met architectuur als de mens er niet meer is. 'Dan neemt de natuur het binnen een halve maand over. Als we Hoog Catharijne zouden achterlaten, is dit gebied over tien jaar overwoekerd. Mijn werk bevriest dat moment waarop architectuur verandert in natuur.'


Doe iets met de plek. Met de architectuur, de commercie, met het contact tussen de mensen, met het idee: Hoog Catharijne is een minikosmos, of zoals Huib van der Werf zegt: 'Een tijdscapsule en pressure cooker tegelijk.' Krijn de Koning ontwierp een bouwwerk tegenover Mediamarkt. Gabriel Lester maakte een film die wordt vertoond in het Mirliton theater en Melle Smets zette zijn radiostation annex buurthuis(je) op een van de drukste plekken in het winkelcentrum, om daar de verhalen van alle gebruikers van het winkelcentrum op te nemen en te laten horen.


Van der Werf: 'We wilden dat ze reflecteerden op de omgeving, maar niet alleen in de vorm van kritiek of commentaar op de kapitalistische samenleving. Daar heeft het publiek geen boodschap aan.'


Een knieval voor het publiek heeft Call of the Mall niet gemaakt. Monique Dirven: 'Als je een groot publiek wil trekken, hoef je nog niet de inhoud te veranderen. Je moet het alleen duidelijker uitleggen, en je moet je publiek er zo veel mogelijk bij betrekken. Een van de kunstenaars heeft samen met de bewonersvereniging een handtekening ontworpen die, als werk, op hun gebouw komt te staan. Ik weet zeker dat die mensen straks allemaal heel trots zullen zijn. Dat dit project ook een beetje van hen is.'


In de houten kiosk tegenover Smullers en Wok to go slijpt Robbie Cornelissen zijn potlood. Aan een geïmproviseerde tafel voor de kiosk werken vier reizigers gedachteloos hun patat en noodles naar binnen. Twee meisjes likken aan een ijsje en kijken hoe Cornelissen en twee assistenten de vlakken in de tekening donker kleuren. 'Vraag eens', zegt hun moeder, 'of jullie mee mogen kleuren.'


Call of the Mall, Hoog Catharijne, Utrecht. 20/6 t/m 22/9.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden